ساخت آلاچیق با اسکلت فلزی و چوب؛ ترموود یا چوب روسی؟ (راهنمای جامع متریال)

آلاچیق‌ها به عنوان یکی از محبوب‌ترین عناصر محوطه‌سازی، فضایی دنج و دلنشین برای استراحت و بهره‌بردن از طبیعت در باغ‌ها، ویلاها و فضاهای باز ایجاد می‌کنند. در سال‌های اخیر، طراحی و ساخت آلاچیق‌ها با رویکردی مدرن و با تلفیق مصالح مختلف انجام می‌شود. یکی از پرکاربردترین و هوشمندانه‌ترین این ترکیبات، استفاده از شاسی آهنی (اسکلت فلزی) به همراه پوشش و تزیینات چوبی است. این مقاله به بررسی جامع این سازه‌ها، مزایا و محدودیت‌های آن‌ها، مقایسه دو گزینه رایج پوشش سقف یعنی شینگل و ورق فلزی و در نهایت، تفاوت‌های اساسی دو نوع چوب پرمصرف یعنی ترموود و چوب روسی می‌پردازد.

امروزه ساخت آلاچیق به صورت ترکیبی (آهن و چوب) بسیار رایج شده است. در این روش، اسکلت اصلی و ستون‌های باربر از پروفیل‌های فولادی مانند قوطی و نبشی ساخته می‌شود و سپس برای پوشش نما، سقف و بخش‌های تزیینی از چوب استفاده می‌گردد.

مزایای این سازه

ترکیب فلز و چوب در ساخت آلاچیق، مزایای هر دو متریال را یکجا جمع می‌کند:

• استحکام و دوام بالا: فلز (به ویژه فولاد گالوانیزه) مقاومت بسیار بالایی در برابر نیروهای باد، برف و فشارهای مکانیکی دارد و برخلاف چوب، در طول زمان دچار تاب‌بردگی، پوسیدگی یا حمله حشرات نمی‌شود. این ویژگی، آلاچیق فلزی را برای فضاهای بزرگ و عمومی مناسب‌تر می‌سازد.

• زیبایی‌شناسی و حس طبیعت: چوب با بافت و رنگ طبیعی خود، حس گرما و صمیمیت را به فضا القا می‌کند و از ظاهر سرد و صنعتی فلز می‌کاهد . این تلفیق، امکان طراحی در سبک‌های مدرن و کلاسیک را فراهم می‌کند.

• صرفه‌جویی اقتصادی: قیمت پروفیل آهن نسبت به چوب‌های باکیفیت و ابعاد بزرگ مقرون‌به‌صرفه‌تر است و تأمین آن نیز ساده‌تر می‌باشد . با استفاده از اسکلت فلزی، می‌توان از چوب‌های نازک‌تر و کم‌هزینه‌تر برای روکش استفاده کرد.

• سرعت و سهولت اجرا: سازه‌های فلزی قابلیت ساخت به صورت پیش‌ساخته در کارگاه را دارند و سپس در محل نصب می‌شوند که این امر سرعت اجرا را به شدت افزایش می‌دهد.

• کاهش هزینه‌های نگهداری: در حالی که آلاچیق تمام چوبی نیاز به مراقبت و رنگ‌آمیزی دوره‌ای شدید دارد، در این نوع سازه، اسکلت فلزی با پوشش ضدزنگ محافظت می‌شود و تنها بخش چوبی نیاز به رسیدگی دارد.

• نیاز به محافظت از فلز: مهم‌ترین نکته در آلاچیق فلزی، جلوگیری از زنگ‌زدگی است. تمام مقاطع فولادی باید حتماً گالوانیزه شوند یا با چند لایه آستری و رنگ روغنی ضدزنگ پوشش داده شوند، به ویژه اگر سازه در مناطق مرطوب یا ساحلی نصب شود .

• اتصالات و جوش‌کاری: نقاط جوش در اتصالات نیاز به سنگ زنی و پوشش مجدد دارند تا از خوردگی در این نقاط جلوگیری شود .

• رسانایی حرارتی فلز: فلز در برابر انتقال حرارت حساس است؛ در تابستان گرم و در زمستان سرد می‌شود. این مسئله را می‌توان با استفاده از پوشش چوبی مناسب و عایق‌کاری در بخش سقف تا حد زیادی کاهش داد .

انتخاب پوشش سقف برای آلاچیق، یکی از تصمیمات مهم در فرآیند ساخت است. دو گزینه رایج، شینگل (آسفالتی) و ورق‌های فلزی شیروانی هستند. برای انتخاب بهتر، باید ویژگی‌های آن‌ها را مقایسه کرد .

در بخش روکش و تزیینات چوبی آلاچیق، انتخاب بین ترموود و چوب روسی یکی از چالش‌های اصلی است. هر دو از چوب‌های پرکاربرد هستند اما تفاوت‌های اساسی دارند .

چوب روسی چیست؟

چوب روسی به الوارهای وارداتی از روسیه (عمدتاً از درختان کاج و نراد) گفته می‌شود . این چوب به دلیل قیمت مناسب و دسترسی آسان، سال‌هاست که در ایران استفاده می‌شود. انواع معروف آن شامل ساسنا (نسبتاً مقاوم و چرب) و نراد (نرم و سبک) است .

ترموود چیست؟

ترموود همان چوب (معمولاً کاج یا نراد) است که تحت یک فرآیند حرارتی پیشرفته و بدون مواد شیمیایی قرار گرفته است. در این فرآیند، چوب در دمای بسیار بالا (۱۸۵ تا ۲۱۵ درجه) و با بخار آب تیمار می‌شود تا خواص آن بهبود یابد .

• مقاومت و دوام: ترموود مقاومت فوق‌العاده‌ای در برابر پوسیدگی، قارچ، حشرات و رطوبت دارد و برای استفاده در فضای باز (نمای آلاچیق) ایده‌آل است . در مقابل، چوب روسی در برابر تماس مستقیم با خاک و رطوبت مداوم آسیب‌پذیر است و اگر به خوبی محافظت نشود، زودتر دچار پوسیدگی می‌شود .

• پایداری ابعادی: ترموود به دلیل فرآیند حرارتی، رطوبت بسیار کمی دارد (۴-۷٪) و در نتیجه در برابر تغییرات آب و هوایی، تاب‌برداری و ترک خوردگی بسیار مقاوم است. پایداری ابعادی آن تا ۵۰ درصد بیشتر از چوب معمولی است . چوب روسی در برابر نوسانات دما و رطوبت، تغییر حجم داده و ممکن است ترک بردارد .

• نیاز به نگهداری: ترموود به دلیل مقاومت ذاتی، نیاز به مراقبت خاصی ندارد و صرفاً برای حفظ زیبایی می‌توان آن را روغن‌کاری کرد . اما چوب روسی حتماً نیاز به رنگ‌آمیزی و پوشش‌دهی دوره‌ای (هر یک تا دو سال) دارد تا از آن در برابر آفتاب، باران و حشرات محافظت شود .

• قیمت: اصلی‌ترین مزیت چوب روسی، قیمت به‌صرفه‌تر آن است. ترموود به دلیل فرآیند تولید پیچیده و زمان‌بر، قیمت بالاتری دارد .

• زیبایی: ترموود در اثر حرارت، رنگی تیره‌تر و یکدست‌تر ( قهوه‌ای شکلاتی) پیدا می‌کند که ظاهری مدرن و لوکس دارد . چوب روسی رنگ روشن‌تر و طبیعی‌تری داشته و دارای گره‌های کوچک و پراکنده است که به آن حس سنتی می‌بخشد .

کدام یک را انتخاب کنیم؟

برای ساخت آلاچیق که در معرض مستقیم باران، آفتاب و برف است:

• اگر بودجه کافی دارید و به دنبال طول عمر بالا، عدم نگرانی از بابت پوسیدگی و نگهداری حداقلی هستید، ترموود انتخاب هوشمندانه‌تری است .

• اگر بودجه محدود است و یا می‌خواهید از رنگ روشن‌تر و حس سنتی‌تر چوب بهره‌مند شوید، می‌توانید از چوب روسی استفاده کنید. اما به این نکته توجه داشته باشید که باید به طور منظم (هر سال یا دوسال یکبار) برای رنگ‌آمیزی و نگهداری آن وقت و هزینه صرف کنید .

ساخت آلاچیق با شاسی آهنی و روکش چوبی، یک راهکار مدرن و هوشمندانه است که استحکام فلز را با زیبایی چوب تلفیق می‌کند. انتخاب پوشش سقف (شینگل یا فلزی) به سبک معماری و انتظار شما از زیبایی و آرامش صوتی بستگی دارد. در نهایت، برای بخش چوبی، ترموود با وجود قیمت بالاتر، به دلیل دوام و ماندگاری در شرایط جوی سخت، گزینه‌ای ایده‌آل و بدون دردسر برای فضای باز است، در حالی که چوب روسی گزینه‌ای اقتصادی‌تر اما پرنیاز به نگهداری محسوب می‌شود. با در نظر گرفتن این نکات می‌توانید آلاچیقی زیبا، بادوام و متناسب با سلیقه و بودجه خود داشته باشید.

۱. روانشناسی فرم: چگونه هندسه فضا بر احساس ما تأثیر می‌گذارد

انتخاب شکل و فرم آلاچیق، فراتر از زیبایی ظاهری، تجربه روانشناختی متفاوتی را برای کاربران ایجاد می‌کند. هر فرم هندسی، روایت فضایی منحصربه‌فردی را به همراه دارد .

آلاچیق‌های مربعی یا مستطیلی با خطوط صاف و زوایای قائمه، حس نظم، مدرنیته و دقت را القا می‌کنند. این فرم‌ها برای فضاهای باز که با معماری معاصر هماهنگ هستند، ایده‌آل بوده و فضاهای مشخصی برای نشیمن یا ناهارخوری در فضای باز ایجاد می‌کنند. در مقابل، آلاچیق‌های هشت‌ضلعی با القای حس سنت و هماهنگی، جریان طبیعی گفتگو را تقویت کرده و به عنوان عنصری کلاسیک در باغ‌ها عمل می‌کنند. فرم‌های شش‌ضلعی نیز تعادلی میان کارایی فضا و نرمی خطوط منحنی برقرار می‌سازند .

۲. هماهنگی با محیط: الهام از طبیعت و بستر پروژه

یکی از مهم‌ترین اصول در طراحی آلاچیق، هماهنگی آن با محیط پیرامون است. پروژه‌های موفق جهانی نشان می‌دهند که چگونه معماران با درک عمیق از بستر پروژه، سازه‌هایی خلق کرده‌اند که انگار سال‌ها در آن مکان بوده‌اند.

در پروژه Inre Hamnen در نورکوپینگ سوئد، یک آلاچیق چوبی ۳۷ متری با طراحی بازیگوشانه، حیاط یک مجموعه مسکونی را تعریف می‌کند. هلنا هاسلبرگ، معمار اصلی منظر این پروژه از استودیو Tengbom می‌گوید: «هدف ما ایجاد یک عنصر وحدت‌بخش برای حیاط بود که ضمن حفظ حریم خصوصی بین ساختمان‌ها، به مکانی آشکار برای دورهمی ساکنان تبدیل شود» . این آلاچیق با سقف زین‌مانند خود که به تدریج به سمت غرب بلندتر و باریک‌تر می‌شود، بدون زاویه قائمه طراحی شده تا با معماری ارگانیک حیاط هماهنگ باشد. استفاده از چوب کاج تصفیه‌نشده با پوشش روغن تونگ، گرمای طبیعی چوب را حفظ کرده و آن را به بخشی زنده از محیط تبدیل کرده است .

در پروژه‌ای دیگر در پارک جنگلی زابژه در لهستان، استودیو Kolorarchitektura آلاچیقی چندمنظوره با بدنه مجسمه‌گون طراحی کرده است. بارتوش وولنی از طراحان این پروژه توضیح می‌دهد: «این سازه هم از نظر فرم و هم با استفاده از متریال طبیعی، در شخصیت جنگلی-پارکی مکان جای می‌گیرد. فرم کوتاه و حجیم آن، از ادراک شهودی ساختمان در پارکی که فاقد جهات قائمه است، نشأت می‌گیرد» . این آلاچیق با سایبان حلقه‌شکل نامنظم خود، سه عملکرد مختلف (غذاخوری، صحنه کوچک و سرویس بهداشتی) را در عین حفظ ارتباط با طبیعت اطراف، یکپارچه کرده است.

۳. سبک‌های طراحی معاصر برای آلاچیق‌های چوبی

با نگاهی به پروژه‌های روز دنیا، می‌توان سبک‌های متنوعی را برای آلاچیق‌های چوبی شناسایی کرد. انتخاب هر سبک باید با توجه به معماری ساختمان اصلی و سلیقه کارOwnerانجام شود .

سبک مدرن: سادگی و مینیمالیسم

در این سبک، خطوط صاف، سطوح ساده و تأکید بر عملکرد حرف اول را می‌زند. آلاچیق با تیرهای افقی و عمودی منظم، بدون تزیینات اضافی و اغلب با رنگ‌های خنثی طراحی می‌شود. بافت طبیعی چوب، گرمایی به فضای مینیمال می‌بخشد و تعادلی میان سادگی و طبیعت ایجاد می‌کند . نمونه موفق این سبک را می‌توان در آلاچیق‌های مدرن با اسکلت فلزی و روکش چوب مشاهده کرد که با خانه‌های شهری و فضاهای مینیمال هماهنگی کامل دارند.

سبک کلاسیک و ارگانیک: تلفیق با تاریخ و طبیعت

پروژه Espacio Libertad در لیما، پرو، نمونه‌ای شاخص از تلفیق معماری مدرن با بافت تاریخی است. استودیوی محلی K+M Arquitectura y Urbanismo یک آلاچیق چوبی قرمزرنگ را در حیاط پشتی عمارتی نئوکلاسیک متعلق به سال ۱۹۲۶ قرار داده است. مارتا مورلی، یکی از بنیانگذاران استودیو، در این باره می‌گوید: «استراتژی ما این بود که به ساختمان موجود دست نزنیم، بلکه سازه‌ای معاصر را معرفی کنیم. این آلاچیق با ارتفاع و ریتم عناصر عمودی خود، بدون رقابت با ساختمان تاریخی، گفتگویی با همسایه خود برقرار می‌کند» . این پروژه نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با یک سازه کاملاً مدرن و با استفاده از چوب لامل (Glulam) رنگ‌شده با روغن‌های طبیعی، به هویت تاریخی محیط احترام گذاشت و همزمان فضایی معاصر خلق کرد.

۴. ادغام با گیاهان و پوشش سبز

یکی از مؤثرترین راه‌ها برای افزایش تناسب آلاچیق با محیط، ادغام آن با پوشش گیاهی است. آلاچیق در باغ راهکاری معماری است که زیبایی و عملکرد را در فضاهای باز تلفیق می‌کند. ساختار باز آن، انتقالی نرم بین فضاهای داخلی و خارجی ایجاد کرده و سایه، آسایش حرارتی و حس پناه‌گاه را بدون قطع ارتباط با طبیعت فراهم می‌آورد .

استفاده از گیاهان رونده مانند یاس، گل کاغذی (بگونویل) و کامیسپتوس بر روی سازه آلاچیق، علاوه بر ایجاد سایه طبیعی، با گل‌دهی و عطر خود، تجربه حسی فضا را غنی می‌سازد. همچنین می‌توان با آویزان کردن گلدان‌های پر از سرخس یا پیچک از سقف آلاچیق، باغ‌های معلق کوچکی ایجاد کرد که میکروکلیمای فضا را بهبود می‌بخشد. در نزدیکی فضاهای آشپزخانه یا ناهارخوری در فضای باز، آلاچیق می‌تواند میزبان باغچه‌های عمودی با گیاهان معطر باشد که تلفیقی از زیبایی و کاربرد را به نمایش می‌گذارد .

در پروژه مدیتیشن گازebo در بنگلور هند، استودیوی STUDIOARO از بامبو برای خلق سازه‌ای مجسمه‌گون و ارگانیک استفاده کرده است. آرُتی پانیانگ، معمار اصلی پروژه، توضیح می‌دهد: «نتیجه نهایی بسیار ارگانیک است و این یکی از مزایای کلیدی ساخت‌وساز با بامبو محسوب می‌شود. کیفیتی نشاط‌آور در سازه‌های بامبو معاصر وجود دارد که دستیابی به آن با مصالح متداول دشوار است. ما معتقدیم یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های یک سازه مدرن بامبو، در پیچیدگی و توانایی آن در ایجاد حس شگفتی در هر کسی است که با آن تعامل می‌کند» . این پروژه با دریچه سقفی خود که نور را بر روی بافت پیچیده شبکه‌های بامبو می‌تاباند، نمونه‌ای از تلفیق هنر، معماری و طبیعت است.

پروژه NARA که با همکاری فدراسیون باغ‌های آلمان و دانشگاه‌های پوتسدام و ابرسوالده توسعه یافته، نگاه تازه‌ای به آلاچیق‌های باغچه‌ای دارد. این آلاچیق مدولار با ساختاری قفسه‌ای، ترکیبی از فضای ذخیره‌سازی، نشیمن و تراس را ارائه می‌دهد. ویژگی برجسته این پروژه، سقف سبز و داربست‌های گیاهی است که تنوع زیستی را افزایش داده و آلاچیق را به بخشی زنده از باغ تبدیل می‌کند . تمامی عناصر این سازه قابل تعویض و تعمیر هستند و طراحی آن به گونه‌ای است که خود مالکان نیز قادر به مونتاژ آن خواهند بود. این رویکرد، پایداری را نه فقط در انتخاب متریال، که در چرخه عمر کامل محصول دنبال می‌کند .

تناسب آلاچیق با محیط، فرآیندی چندلایه است که از انتخاب فرم و هندسه آغاز شده و به هماهنگی با معماری بنا، بستر طبیعی و حتی اهداف زیستی و پایدار می‌انجامد. چه به دنبال خلق فضایی مدرن و مینیمال باشید، چه در پی تلفیق سازه‌ای معاصر با بافتی تاریخی، یا حتی اگر هدفتان افزایش تنوع زیستی باغچه باشد، آلاچیق چوبی این قابلیت را دارد که به عنصری هماهنگ و هویت‌بخش در فضای باز شما تبدیل شود. انتخاب آگاهانه سبک و توجه به نحوه تعامل سازه با گیاهان و محیط اطراف، تضمین‌کننده خلق فضایی خواهد بود که نه تنها امروز، که در طول سالیان متمادی، منبع الهام و آرامش ساکنان خود خواهد بود.