لیلکی

درخت لیلکی با نام علمی Gleditsia caspica، یکی از عجیب‌ترین و نادرترین درختان بومی ایران است که به عنوان یک گنجینه زنده و اثر طبیعی منحصربه‌فرد محسوب می‌شود. این درخت با خارهای غول‌پیکر، منشعب و خیره‌کننده‌ای که مستقیماً روی تنه و شاخه‌های اصلی آن رشد می‌کنند، بیشتر شبیه به یک مجسمه زنده از دوران ماقبل تاریخ است تا یک درخت معمولی. این خارهای بزرگ که گاهی به طول یک پای انسان می‌رسند، سازگاری شگفت‌انگیزی برای حفاظت در برابر چرای حیوانات در جنگل‌های جلگه‌ای خزر محسوب می‌شوند. برگ‌های ظریف و شانه‌ای آن تضاد جالبی با این ساختار خشن و دفاعی ایجاد می‌کنند.

اهمیت حفاظتی و هشدار درباره محدودیت کاربردی
متأسفانه، این گونه ارزشمند به دلیل تخریب گسترده جنگل‌های جلگه‌ای شمال ایران برای کشاورزی و توسعه شهری، امروزه در فهرست گونه‌های در معرض تهدید قرار دارد. حفاظت از آخرین باقی‌مانده‌های آن در جنگل‌های طبیعی و احیای آن در زیستگاه‌های مناسب، یک وظیفه ملی و زیست‌محیطی است. با این حال، به دلیل خارهای بسیار خطرناک و بزرگ آن، این درخت هرگز نباید در فضاهای عمومی، پارک‌ها، مدارس یا حاشیه معابر کاشته شود. کاربرد آن منحصراً به پروژه‌های علمی، حفاظتی و احیای اکوسیستم‌های بومی محدود است. معرفی این گونه به عنوان یک میراث ژنتیکی ایران، اهمیت حفظ تنوع زیستی منحصربه‌فرد کشور را نمایان می‌سازد.

ردیف مشخصه توضیحات
1 نام علمی Gleditsia caspica Desf.
2 نام رایج لیلکی ، Caspian Locust، Persian Honey Locust
3 خانواده Fabaceae (بقولات)
4 خاستگاه ایران (جنگل‌های ساحلی و مردابی خزر)، جمهوری آذربایجان
5 فرم رشد درخت متوسط‌جثه با تاج باز، نامنظم و گسترده. تنه و شاخه‌های اصلی پوشیده از خارهای منشعب بسیار بزرگ (تا ۲۰ سانتیمتر) و تیز.
6 ارتفاع نهایی ۱۲–۱۸ متر (گاهی تا ۲۵ متر)
7 گستردگی تاج ۱۰–۱۵ متر
8 سرعت رشد متوسط
9 نوع برگ برگ مرکب شانه‌ای، دوپایه (برگ‌های ساده و مرکب روی یک درخت)، با برگچه‌های کوچک و بیضوی، سبز روشن.
10 ریزش برگ خزان‌پذیر
11 رنگ پاییزی زرد طلایی (زیبا)
12 گل‌دهی اواخر بهار تا اوایل تابستان (خرداد-تیر)
13 رنگ گل سبز-زرد، کوچک و نامشخص، در خوشه‌های آویزان.
14 نیاز نوری آفتاب کامل
15 نیاز آبی کم تا متوسط. پس از استقرار، مقاومت خوبی به خشکی دارد اما رطوبت را ترجیح می‌دهد.
16 مقاومت سرمایی خوب. تا -۲۰ درجه سانتی‌گراد.
17 مقاومت گرمایی خوب (تا ۴۰ درجه سانتی‌گراد)
18 نوع خاک خاک‌های مرطوب، غنی تا متوسط، با زهکشی خوب. تحمل خاک‌های شور و فقیر ساحلی را دارد.
19 pH خاک ۶٫۰–۸٫۰ (اسیدی ضعیف تا قلیایی ضعیف)
20 مقاومت خشکی خوب (پس از استقرار)
21 تحمل شوری خوب تا عالی (گونه‌ای شورپسند ساحلی)
22 مقاومت آلودگی هوا خوب
23 آفات و بیماری‌ها بسیار کم. خارهای بزرگ آن یک دفاع فیزیکی عالی در برابر چرای دام است.
24 طول عمر طولانی (۱۵۰–۳۰۰ سال)
25 نیاز به هرس بسیار کم. به دلیل خارهای خطرناک، هرس باید با احتیاط و تنها برای حذف شاخه‌های مرده انجام شود.
26 کاربرد در طراحی احیای جنگل‌های ساحلی و مردابی خزر، تثبیت خاک در مناطق مرطوب و شور، پرچین دفاعی طبیعی غیرقابل نفوذ، گونه زینتی-تحقیقاتی در باغ‌های گیاه‌شناسی.
27 فاصله کاشت ۸–۱۰ متر
28 امکان کاشت گلدانی خیر (به دلیل خار و اندازه نهایی).
29 نیاز به مراقبت کم (در زیستگاه طبیعی).
30 سازگاری اقلیمی ایران مناطق مرطوب ساحلی و مردابی شمال ایران: استان‌های گیلان، مازندران، گلستان (به ویژه جنگل‌های جلگه‌ای و حاشیه تالاب انزلی و میانکاله). برای مناطق خشک داخلی مناسب نیست.
31 مقاومت باد عالی (ساختار قوی و خاردار)
32 مقاومت سایه ضعیف
33 حساسیت به غرقابی کم. تحمل بالایی به غرقابی موقت و خاک‌های مرطوب دارد.
34 ویژگی خاص ۱. خارهای غول‌پیکر منشعب: بزرگترین و چشمگیرترین خارها در میان درختان ایران. کارکرد دفاعی در برابر چرای دام.
۲. گونه بومی در خطر: جمعیت آن به دلیل تخریب جنگل‌های جلگه‌ای خزر در حال کاهش است.
۳. غلاف‌های لوبیایی دراز: میوه به صورت غلاف‌های چرمی دراز (۱۵-۳۰ سانتیمتر) حاوی دانه‌های سخت.
۴. تثبیت نیتروژن: مانند سایر بقولات، خاک را غنی می‌کند.
35 بهترین زمان کاشت پاییز (پس از خزان)
36 نکته مهم طراحی یک فسیل زنده و گنجینه ژنتیکی. کاربرد اصلی آن حفاظت و احیای اکولوژیک در زیستگاه محدود و خاص خود است. به دلیل خارهای خطرناک، برای فضاهای عمومی، پارک‌ها یا مدارس به هیچ وجه مناسب نیست.
37 کاربرد اقلیمی پیشنهادی در ایران طرح‌های حفاظتی سازمان جنگل‌ها در جنگل‌های جلگه‌ای باقی‌مانده خزر، تثبیت خاک در حاشیه تالاب‌های شمالی، کلکسیون‌های گیاهی باغ‌های گیاه‌شناسی ملی (به عنوان یک گونه اندمیک و نادر). عدم توصیه برای کشت در فضای سبز شهری.
لیلکی