خرنوب
خرنوب با نام علمی Ceratonia siliqua درختی همیشهسبز، باوقار و بسیار مقاوم از خانواده حبوبات است که بهخاطر میوههای غلافی و شیرینش (خَرُّوب یا خروب) مشهور است. این درخت بومی منطقه مدیترانه است اما طی قرنها در مناطق گرمسیری و نیمهخشک جهان، از جمله جنوب ایران، گسترش یافته است. ظاهر آن باشکوه و سایهگستر است؛ با تنهای کوتاه و پیچخورده و تاجی گنبدی، گرد و بسیار انبوه از برگهای مرکب براق. گلهای کوچک و قرمز آن چشمگیر نیستند، اما غلافهای بزرگ، قهوهای و چرمی آن که مستقیماً روی تنه و شاخههای اصلی میرویند (پدیده Cauliflory)، ویژگی متمایزکننده آن است. این غلافها که حاوی دانههایی سخت و بسیار یکنواخت (منشأ واحد اندازهگیری قیراط) و پالپی شیرین هستند، بهطور سنتی بهعنوان غذای دام، ماده اولیه در صنایع غذایی (جایگزین کاکائو، غلیظکننده) و دارو استفاده میشوند. خرنوب نماد پایداری، بقا و بهرهوری در شرایط سخت است؛ درختی که با کمترین نیاز آبی، بیشترین سایه و فایده را ارائه میدهد.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Ceratonia siliqua L. |
| 2 | نام فارسی | خرنوب، خَرُّوب، خروب |
| 3 | نام انگلیسی | Carob Tree, Locust Bean, St. John’s Bread |
| 4 | خانواده | Fabaceae (حبوبات) |
| 5 | تیپ گیاهی | درخت همیشهسبز بزرگ |
| 6 | ارتفاع نهایی | ۱۰ تا ۱۵ متر (در شرایط بهینه تا ۲۰ متر) |
| 7 | قطر تاج | ۱۰ تا ۱۵ متر (بسیار گسترده) |
| 8 | فرم تاج | گنبدی، گرد، بسیار متراکم و سایهدار |
| 9 | سرعت رشد | کند در جوانی، متوسط پس از استقرار |
| 10 | طول عمر | بسیار طولانی (صدها سال) |
| 11 | رنگ برگ | سبز تیره و براق در سطح بالا، سبز روشن در پشت |
| 12 | نوع برگ | مرکب شانهای زوج، با ۶-۱۰ جفت برگچه بیضی-کشیده، چرمی و براق |
| 13 | ریزش برگ | همیشهسبز (تجدید برگ بهتدریج و در طول سال) |
| 14 | زمان گلدهی | شهریور تا مهر (پاییز) |
| 15 | رنگ گل | قرمز-ارغوانی کوچک و غیرقابلتوجه (درختان نر و ماده جداگانه هستند) |
| 16 | عطر گل | معطر ملایم (گاهی نامطبوع برای برخی) |
| 17 | نوع گل | گلآذین خوشهای استوانهای، عمدتاً روی چوب قدیمی (Cauliflory) |
| 18 | ارزش زینتی | زیاد (بهخاطر تاج زیبا، متراکم و همیشهسبز، و فرم مجسمهوار تنه) |
| 19 | ارزش اقتصادی | بالا. میوه (پودر، شربت)، صمغ (لوکاست بین)، خوراک دام، صنایع غذایی و دارویی. |
| 20 | سیستم ریشه | عمیق و گسترده (ریشه اصلی محکم برای دستیابی به آبهای زیرزمینی) |
| 21 | مقاومت به سرما | متوسط. تا -۵ درجه سانتیگراد را تحمل میکند. سرماهای شدیدتر (زیر -۸°C) به برگ و سرشاخه آسیب میزند. |
| 22 | مقاومت به گرما | بسیار زیاد. تحمل شدید گرمای خشک تا ۵۰ درجه سانتیگراد. |
| 23 | تحمل خشکی | بسیار زیاد. نماد گیاهان کمآب (Xerophytic). پس از استقرار به آبیاری نیاز ندارد. |
| 24 | نیاز آبی | بسیار کم. برای رشد سریعتر و تولید میوه بیشتر، آبیاری تکمیلی تابستانه مفید است. کاملاً مناسب کشت دیم. |
| 25 | نیاز نوری | آفتاب کامل. |
| 26 | نوع خاک | هر نوع خاک، حتی فقر شدید، سنگلاخی و آهکی. بهترین رشد در خاکهای عمیق و با زهکشی خوب. |
| 27 | زهکشی خاک | خوب تا عالی. تحمل ماندابی را ندارد. |
| 28 | تحمل شوری | بسیار زیاد. تحمل بالا به شوری خاک و آب. |
| 29 | تحمل آلودگی هوا | خوب. مناسب فضای سبز شهری و صنعتی. |
| 30 | مقاومت به باد | بسیار زیاد. بهخاطر سیستم ریشه عمیق و شاخههای انعطافپذیر، بادشکن عالی است. |
| 31 | آفات و بیماریها | مقاومت استثنایی. تقریباً عاری از آفات و بیماریهای جدی. |
| 32 | نیاز هرس | کم. هرس فرمدهی در جوانی. پس از آن هرس محدود به حذش شاخههای شکسته، مرده یا مزاحم. |
| 33 | تغذیه (کوددهی) | نیاز بسیار کم. به دلیل تثبیت نیتروژن، حتی در خاکهای فقیر رشد میکند. |
| 34 | روش تکثیر | اصلی: کاشت بذر (نیاز به скарификация یا خیساندن). پیوند برای اطمینان از جنسیت ماده و کیفیت میوه. قلمه ریشه دارد اما سخت است. |
| 35 | فاصله کاشت | بهعنوان درخت سایهدار یا جنگلکاری: ۸ تا ۱۲ متر. برای باغ میوه: ۱۰ × ۱۰ متر. |
| 36 | کاربرد در طراحی | درخت سایهدار باشکوه برای پارکهای بزرگ، باغها و میادین. جنگلکاری و احیای مناطق خشک. بادشکن و کنترل فرسایش. کاشت خیابانی در معابر عریض. باغهای کمآب (Xeriscape). |
| 37 | مناسب فضای شهری | بسیار مناسب برای فضاهای بزرگ شهری. توجه: میوههای ریزشکننده ممکن است در معابر باریک مزاحم باشند. |
| 38 | نکات اجرایی ویژه | دوپایه: برای اطمینان از تولید میوه، باید درختان نر و ماده در مجاورت هم کاشته شوند. میوهدهی: پس از ۶-۸ سال شروع میشود و تا صدها سال ادامه دارد. دانهها: بسیار سخت و یکنواخت، واحد اندازهگیری باستانی قیراط از آن گرفته شده است. |
| 39 | همنشینهای مناسب | سایر گیاهان مدیترانهای مقاوم به خشکی: زیتون، انار، انجیر، بوتههای سداب و اسطوخودوس. |
| 40 | ارزش اکولوژیک | تثبیتکننده قوی نیتروژن خاک (با همزیستی با باکتریهای ریزوبیوم). ایجاد زیستگاه و سایه برای حیاتوحش. احیای خاکهای فقیر. |
| 41 | هشدار/محدودیت | رشد کند در سالهای اول. ریزش میوه و برگ میتواند در برخی فضاها ایجاد آشغال کند. سایه بسیار متراکم آن امکان رشد چمن یا گیاهان زیراشکوب را محدود میکند. |
| 42 | کاربرد میوه | پودر جایگزین کاکائو، شربت، آرد، غلیظکننده غذایی (صمغ لوبیای خرنوب)، علوفه دام، داروی سنتی. |
| 43 | منابع ژنتیکی در ایران | بهصورت پراکنده در استان هرمزگان (جزیره قشم، بندرعباس)، سیستان و بلوچستان و جنوب کرمان وجود دارد. نیاز به شناسایی و توسعه دارد. |
| 44 | پتانسیل اقتصادی در ایران | بسیار بالا. با توجه به سازگاری فوقالعاده با خشکی و شوری، میتواند به یک محصول استراتژیک صادراتی و داخلی در مناطق جنوبی تبدیل شود. |
| 45 | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق گرم و خشک نیمهاستوایی جنوب. مناطق ایدهآل: سواحل خلیج فارس و دریای عمان (هرمزگان، بوشهر، جنوب فارس، سیستان و بلوچستان). مناطق مناسب: مناطق داخلی گرم و خشک (یزد، کرمان، اصفهان) با محافظت از سرمای شدید زمستان. مناطق با محدودیت: مناطق سردسیر (آذربایجان، کردستان) و مناطق خیلی مرطوب شمال. |



