خرنوب

خرنوب با نام علمی Ceratonia siliqua درختی همیشه‌سبز، باوقار و بسیار مقاوم از خانواده حبوبات است که به‌خاطر میوه‌های غلافی و شیرینش (خَرُّوب یا خروب) مشهور است. این درخت بومی منطقه مدیترانه است اما طی قرن‌ها در مناطق گرمسیری و نیمه‌خشک جهان، از جمله جنوب ایران، گسترش یافته است. ظاهر آن باشکوه و سایه‌گستر است؛ با تنه‌ای کوتاه و پیچ‌خورده و تاجی گنبدی، گرد و بسیار انبوه از برگ‌های مرکب براق. گل‌های کوچک و قرمز آن چشمگیر نیستند، اما غلاف‌های بزرگ، قهوه‌ای و چرمی آن که مستقیماً روی تنه و شاخه‌های اصلی می‌رویند (پدیده Cauliflory)، ویژگی متمایزکننده آن است. این غلاف‌ها که حاوی دانه‌هایی سخت و بسیار یکنواخت (منشأ واحد اندازه‌گیری قیراط) و پالپی شیرین هستند، به‌طور سنتی به‌عنوان غذای دام، ماده اولیه در صنایع غذایی (جایگزین کاکائو، غلیظ‌کننده) و دارو استفاده می‌شوند. خرنوب نماد پایداری، بقا و بهره‌وری در شرایط سخت است؛ درختی که با کمترین نیاز آبی، بیشترین سایه و فایده را ارائه می‌دهد.

ردیف مشخصه توضیح
1 نام علمی Ceratonia siliqua L.
2 نام فارسی خرنوب، خَرُّوب، خروب
3 نام انگلیسی Carob Tree, Locust Bean, St. John’s Bread
4 خانواده Fabaceae (حبوبات)
5 تیپ گیاهی درخت همیشه‌سبز بزرگ
6 ارتفاع نهایی ۱۰ تا ۱۵ متر (در شرایط بهینه تا ۲۰ متر)
7 قطر تاج ۱۰ تا ۱۵ متر (بسیار گسترده)
8 فرم تاج گنبدی، گرد، بسیار متراکم و سایه‌دار
9 سرعت رشد کند در جوانی، متوسط پس از استقرار
10 طول عمر بسیار طولانی (صدها سال)
11 رنگ برگ سبز تیره و براق در سطح بالا، سبز روشن در پشت
12 نوع برگ مرکب شانه‌ای زوج، با ۶-۱۰ جفت برگچه بیضی-کشیده، چرمی و براق
13 ریزش برگ همیشه‌سبز (تجدید برگ به‌تدریج و در طول سال)
14 زمان گل‌دهی شهریور تا مهر (پاییز)
15 رنگ گل قرمز-ارغوانی کوچک و غیرقابل‌توجه (درختان نر و ماده جداگانه هستند)
16 عطر گل معطر ملایم (گاهی نامطبوع برای برخی)
17 نوع گل گل‌آذین خوشه‌ای استوانه‌ای، عمدتاً روی چوب قدیمی (Cauliflory)
18 ارزش زینتی زیاد (به‌خاطر تاج زیبا، متراکم و همیشه‌سبز، و فرم مجسمه‌وار تنه)
19 ارزش اقتصادی بالا. میوه (پودر، شربت)، صمغ (لوکاست بین)، خوراک دام، صنایع غذایی و دارویی.
20 سیستم ریشه عمیق و گسترده (ریشه اصلی محکم برای دستیابی به آب‌های زیرزمینی)
21 مقاومت به سرما متوسط. تا -۵ درجه سانتی‌گراد را تحمل می‌کند. سرماهای شدیدتر (زیر -۸°C) به برگ و سرشاخه آسیب می‌زند.
22 مقاومت به گرما بسیار زیاد. تحمل شدید گرمای خشک تا ۵۰ درجه سانتی‌گراد.
23 تحمل خشکی بسیار زیاد. نماد گیاهان کم‌آب (Xerophytic). پس از استقرار به آبیاری نیاز ندارد.
24 نیاز آبی بسیار کم. برای رشد سریع‌تر و تولید میوه بیشتر، آبیاری تکمیلی تابستانه مفید است. کاملاً مناسب کشت دیم.
25 نیاز نوری آفتاب کامل.
26 نوع خاک هر نوع خاک، حتی فقر شدید، سنگلاخی و آهکی. بهترین رشد در خاک‌های عمیق و با زهکشی خوب.
27 زهکشی خاک خوب تا عالی. تحمل ماندابی را ندارد.
28 تحمل شوری بسیار زیاد. تحمل بالا به شوری خاک و آب.
29 تحمل آلودگی هوا خوب. مناسب فضای سبز شهری و صنعتی.
30 مقاومت به باد بسیار زیاد. به‌خاطر سیستم ریشه عمیق و شاخه‌های انعطاف‌پذیر، بادشکن عالی است.
31 آفات و بیماری‌ها مقاومت استثنایی. تقریباً عاری از آفات و بیماری‌های جدی.
32 نیاز هرس کم. هرس فرم‌دهی در جوانی. پس از آن هرس محدود به حذش شاخه‌های شکسته، مرده یا مزاحم.
33 تغذیه (کوددهی) نیاز بسیار کم. به دلیل تثبیت نیتروژن، حتی در خاک‌های فقیر رشد می‌کند.
34 روش تکثیر اصلی: کاشت بذر (نیاز به скарификация یا خیساندن). پیوند برای اطمینان از جنسیت ماده و کیفیت میوه. قلمه ریشه دارد اما سخت است.
35 فاصله کاشت به‌عنوان درخت سایه‌دار یا جنگل‌کاری: ۸ تا ۱۲ متر. برای باغ میوه: ۱۰ × ۱۰ متر.
36 کاربرد در طراحی درخت سایه‌دار باشکوه برای پارک‌های بزرگ، باغ‌ها و میادین. جنگل‌کاری و احیای مناطق خشک. بادشکن و کنترل فرسایش. کاشت خیابانی در معابر عریض. باغ‌های کم‌آب (Xeriscape).
37 مناسب فضای شهری بسیار مناسب برای فضاهای بزرگ شهری. توجه: میوه‌های ریزش‌کننده ممکن است در معابر باریک مزاحم باشند.
38 نکات اجرایی ویژه دوپایه: برای اطمینان از تولید میوه، باید درختان نر و ماده در مجاورت هم کاشته شوند. میوه‌دهی: پس از ۶-۸ سال شروع می‌شود و تا صدها سال ادامه دارد. دانه‌ها: بسیار سخت و یکنواخت، واحد اندازه‌گیری باستانی قیراط از آن گرفته شده است.
39 همنشین‌های مناسب سایر گیاهان مدیترانه‌ای مقاوم به خشکی: زیتون، انار، انجیر، بوته‌های سداب و اسطوخودوس.
40 ارزش اکولوژیک تثبیت‌کننده قوی نیتروژن خاک (با همزیستی با باکتری‌های ریزوبیوم). ایجاد زیستگاه و سایه برای حیات‌وحش. احیای خاک‌های فقیر.
41 هشدار/محدودیت رشد کند در سال‌های اول. ریزش میوه و برگ می‌تواند در برخی فضاها ایجاد آشغال کند. سایه بسیار متراکم آن امکان رشد چمن یا گیاهان زیراشکوب را محدود می‌کند.
42 کاربرد میوه پودر جایگزین کاکائو، شربت، آرد، غلیظ‌کننده غذایی (صمغ لوبیای خرنوب)، علوفه دام، داروی سنتی.
43 منابع ژنتیکی در ایران به‌صورت پراکنده در استان هرمزگان (جزیره قشم، بندرعباس)، سیستان و بلوچستان و جنوب کرمان وجود دارد. نیاز به شناسایی و توسعه دارد.
44 پتانسیل اقتصادی در ایران بسیار بالا. با توجه به سازگاری فوق‌العاده با خشکی و شوری، می‌تواند به یک محصول استراتژیک صادراتی و داخلی در مناطق جنوبی تبدیل شود.
45 اقلیم پیشنهادی در ایران به‌ترین اقلیم: مناطق گرم و خشک نیمه‌استوایی جنوب. مناطق ایده‌آل: سواحل خلیج فارس و دریای عمان (هرمزگان، بوشهر، جنوب فارس، سیستان و بلوچستان). مناطق مناسب: مناطق داخلی گرم و خشک (یزد، کرمان، اصفهان) با محافظت از سرمای شدید زمستان. مناطق با محدودیت: مناطق سردسیر (آذربایجان، کردستان) و مناطق خیلی مرطوب شمال.
خرنوب