سپستان

سپستان با نام علمی Cordia myxa، درختی برگریزِ گرمسیری از خانواده گاوزبانیان است که به‌خاطر میوه‌های لعاب‌دار و خوراکی، چوب با ارزش و سایه‌دوستیِ خود شناخته می‌شود. این درخت بومی مناطق گرم آسیا و آفریقا بوده و در جنوب ایران به‌ویژه در استان‌های هرمزگان، سیستان و بلوچستان و خوزستان به‌صورت خودرو یا کشت‌شده یافت می‌گردد. ظاهری گسترده و تاجی کروی و نسبتاً متراکم دارد. برگ‌های پهن و قلبی‌شکل آن با سطح زیرین کرکدار، بافتی نرم و رنگی سبز-خاکستری به گیاه می‌بخشند. گل‌های سفید-کرم و معطر آن در خوشه‌های انتهایی ظاهر می‌شوند و سپس میوه‌های زرد-قهوه‌ای، گوشتی و حاوی یک هسته تولید می‌کنند که در رسیدن کامل، شیرین و لعاب‌دار شده و به‌طور سنتی به‌صورت تازه، خشک‌شده یا در ترشی‌ها مصرف می‌شوند. این درخت با مقاومت چشمگیر به گرمای شدید، خشکی و شوری، یک انتخاب استراتژیک برای سایه‌اندازی در باغ‌ها، جنگل‌کاری مناطق گرم‌سیری و تولید محصول فرعی در ایران است.

ردیف مشخصه توضیح
1 نام علمی Cordia myxa L. (هم‌خانواده: Cordia sinensis)
2 نام فارسی سپستان، لِسواد، لسواده، بَقَبَق
3 نام انگلیسی Sebesten Plum, Assyrian Plum, Lasura, Indian Cherry
4 خانواده Boraginaceae (گاوزبانیان)
5 تیپ گیاهی درخت برگریز متوسط تا بزرگ
6 ارتفاع نهایی ۸ تا ۱۲ متر (گاهی تا ۱۵ متر)
7 قطر تاج ۸ تا ۱۲ متر (بسیار گسترده)
8 فرم تاج کروی، گسترده، نسبتاً باز (در جوانی) تا متراکم (در بلوغ)
9 سرعت رشد متوسط
10 طول عمر طولانی (بیش از ۱۰۰ سال)
11 رنگ برگ سبز-خاکستری در سطح بالا، کرک‌دار و روشن در پشت
12 نوع برگ ساده، پهن، قلبی‌شکل با حاشیه کامل یا کمی دندانه‌دار، به طول ۱۰-۲۰ سانتی‌متر
13 ریزش برگ برگریز کامل در زمستان (در مناطق گرم ممکن است نیمه‌برگریز باشد)
14 زمان گل‌دهی اسفند تا اردیبهشت (بهار)
15 رنگ گل سفید تا کرم رنگ
16 عطر گل معطر ملایم و شیرین (جاذب زنبور)
17 نوع گل گل‌آذین خوشه‌ای انتهایی یا کُرده‌ای
18 ارزش زینتی متوسط (فرم تاج زیبا و گل‌های معطر)
19 ارزش اقتصادی بالا. میوه خوراکی، چوب مرغوب (نجاری، سازهای موسیقی)، داروهای گیاهی، علوفه دام (برگ)، محصولات ثانویه.
20 سیستم ریشه عمیق و گسترده (مقاوم به خشکی و باد)
21 مقاومت به سرما کم. تا -۲ درجه سانتی‌گراد را به‌طور محدود تحمل می‌کند. آسیب شدید در دماهای پایین‌تر. یک گونه کاملاً گرمسیری-نیمه‌گرمسیری.
22 مقاومت به گرما بسیار زیاد. تحمل دمای بالای ۵۰ درجه سانتی‌گراد.
23 تحمل خشکی بسیار زیاد. پس از استقرار، به آبیاری نیاز ندارد. مناسب کشت دیم در مناطق گرم.
24 نیاز آبی بسیار کم. آبیاری تکمیلی در سال‌های اول و برای تولید میوه بیشتر مفید است.
25 نیاز نوری آفتاب کامل.
26 نوع خاک خاک‌های سبک (شنی، لومی) تا متوسط. تحمل خوب به خاک‌های فقیر و آهکی.
27 زهکشی خاک خوب تا عالی. تحمل ماندابی را ندارد.
28 تحمل شوری زیاد. تحمل قابل‌توجه به شوری خاک و آب.
29 تحمل آلودگی هوا متوسط.
30 مقاومت به باد زیاد. به دلیل سیستم ریشه عمیق و انعطاف شاخه‌ها.
31 آفات و بیماری‌ها مقاومت بالا. گاهی شپشک‌ها، سوسک چوبخوار یا لکه‌برگی قارچی ممکن است مشاهده شود.
32 نیاز هرس کم. هرس فرم در جوانی، و پس از آن هرس بهداشتی (حذف شاخه‌های خشک و شکسته).
33 تغذیه (کوددهی) نیاز کم. در خاک‌های بسیار فقیر، کوددهی سبک در بهار مفید است.
34 روش تکثیر اصلی: کاشت بذر (بذرها قوه نامیه خوبی دارند). قلمه نیمه‌چوبی (با موفقیت متغیر). پاجوش ریشه نیز ممکن است.
35 فاصله کاشت به‌عنوان درخت سایه‌دار: ۸ تا ۱۰ متر. برای باغ میوه: ۶ تا ۸ متر.
36 کاربرد در طراحی درخت سایه‌دار برای باغ‌ها، مزارع و حیاط‌های بزرگ. جنگل‌کاری و بیابان‌زدایی مناطق گرم. بادشکن. کاشت خیابانی در معابر عریض مناطق گرمسیری.
37 مناسب فضای شهری مناسب برای شهرهای گرم جنوبی. توجه: ریزش میوه ممکن است در معابر ایجاد آشغال کند.
38 نکات اجرایی ویژه هرس فرم اولیه برای ایجاد تنه‌ای مستقیم و تاجی مناسب مهم است. میوه‌ها هنگام رسیدن کامل (زرد-قهوه‌ای و نرم) چیده می‌شوند. چوب آن به نام «چوب سپستان» در نجاری و ساخت عود (موسیقی) ارزش دارد.
39 همنشین‌های مناسب دیگر درختان گرمسیری مقاوم: اکالیپتوس‌ها، کهور، کنار (سدر)، آکاسیاها.
40 ارزش اکولوژیک سایه‌دهی عالی برای کاهش دمای محیط. جاذب زنبورهای عسل در زمان گل‌دهی. تأمین غذا برای پرندگان و حیات‌وحش (میوه).
41 هشدار/محدودیت عدم تحمل سرما. رشد نسبتاً آهسته در سال‌های اول. ریزش میوه می‌تواند در فضاهای رسمی مشکل‌ساز باشد.
42 کاربرد میوه و برگ میوه: تازه‌خوری، خشک‌شده، مربا، ترشی. در طب سنتی برای نرم‌کننده گلو و رفع سرفه استفاده می‌شود. برگ: علوفه دام. چوب: صنایع دستی، مبلمان، سازهای موسیقی (عود).
43 منابع ژنتیکی در ایران به‌صورت خودرو و کشت‌شده در استان هرمزگان (بندرعباس، میناب)، سیستان و بلوچستان، جنوب کرمان و خوزستان وجود دارد.
44 پتانسیل اقتصادی در ایران بالا. به‌عنوان یک گونه چندمنظوره (میوه، چوب، دارو، فضای سبز) در مناطق گرمسیری ایران قابلیت توسعه تجاری دارد.
45 اقلیم پیشنهادی در ایران به‌ترین اقلیم: مناطق گرم‌سیری و نیمه‌گرمسیری خشک و نیمه‌خشک جنوب. مناطق ایده‌آل: سواحل خلیج فارس و دریای عمان (هرمزگان، بوشهر، سیستان و بلوچستان). مناطق مناسب: دشت‌های گرم داخلی جنوب (جنوب کرمان، خوزستان). مناطق با محدودیت شدید: تمام مناطق سردسیر و معتدل شمالی و مرکزی (به‌دلیل حساسیت به سرما).
سپستان