سپستان
سپستان با نام علمی Cordia myxa، درختی برگریزِ گرمسیری از خانواده گاوزبانیان است که بهخاطر میوههای لعابدار و خوراکی، چوب با ارزش و سایهدوستیِ خود شناخته میشود. این درخت بومی مناطق گرم آسیا و آفریقا بوده و در جنوب ایران بهویژه در استانهای هرمزگان، سیستان و بلوچستان و خوزستان بهصورت خودرو یا کشتشده یافت میگردد. ظاهری گسترده و تاجی کروی و نسبتاً متراکم دارد. برگهای پهن و قلبیشکل آن با سطح زیرین کرکدار، بافتی نرم و رنگی سبز-خاکستری به گیاه میبخشند. گلهای سفید-کرم و معطر آن در خوشههای انتهایی ظاهر میشوند و سپس میوههای زرد-قهوهای، گوشتی و حاوی یک هسته تولید میکنند که در رسیدن کامل، شیرین و لعابدار شده و بهطور سنتی بهصورت تازه، خشکشده یا در ترشیها مصرف میشوند. این درخت با مقاومت چشمگیر به گرمای شدید، خشکی و شوری، یک انتخاب استراتژیک برای سایهاندازی در باغها، جنگلکاری مناطق گرمسیری و تولید محصول فرعی در ایران است.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Cordia myxa L. (همخانواده: Cordia sinensis) |
| 2 | نام فارسی | سپستان، لِسواد، لسواده، بَقَبَق |
| 3 | نام انگلیسی | Sebesten Plum, Assyrian Plum, Lasura, Indian Cherry |
| 4 | خانواده | Boraginaceae (گاوزبانیان) |
| 5 | تیپ گیاهی | درخت برگریز متوسط تا بزرگ |
| 6 | ارتفاع نهایی | ۸ تا ۱۲ متر (گاهی تا ۱۵ متر) |
| 7 | قطر تاج | ۸ تا ۱۲ متر (بسیار گسترده) |
| 8 | فرم تاج | کروی، گسترده، نسبتاً باز (در جوانی) تا متراکم (در بلوغ) |
| 9 | سرعت رشد | متوسط |
| 10 | طول عمر | طولانی (بیش از ۱۰۰ سال) |
| 11 | رنگ برگ | سبز-خاکستری در سطح بالا، کرکدار و روشن در پشت |
| 12 | نوع برگ | ساده، پهن، قلبیشکل با حاشیه کامل یا کمی دندانهدار، به طول ۱۰-۲۰ سانتیمتر |
| 13 | ریزش برگ | برگریز کامل در زمستان (در مناطق گرم ممکن است نیمهبرگریز باشد) |
| 14 | زمان گلدهی | اسفند تا اردیبهشت (بهار) |
| 15 | رنگ گل | سفید تا کرم رنگ |
| 16 | عطر گل | معطر ملایم و شیرین (جاذب زنبور) |
| 17 | نوع گل | گلآذین خوشهای انتهایی یا کُردهای |
| 18 | ارزش زینتی | متوسط (فرم تاج زیبا و گلهای معطر) |
| 19 | ارزش اقتصادی | بالا. میوه خوراکی، چوب مرغوب (نجاری، سازهای موسیقی)، داروهای گیاهی، علوفه دام (برگ)، محصولات ثانویه. |
| 20 | سیستم ریشه | عمیق و گسترده (مقاوم به خشکی و باد) |
| 21 | مقاومت به سرما | کم. تا -۲ درجه سانتیگراد را بهطور محدود تحمل میکند. آسیب شدید در دماهای پایینتر. یک گونه کاملاً گرمسیری-نیمهگرمسیری. |
| 22 | مقاومت به گرما | بسیار زیاد. تحمل دمای بالای ۵۰ درجه سانتیگراد. |
| 23 | تحمل خشکی | بسیار زیاد. پس از استقرار، به آبیاری نیاز ندارد. مناسب کشت دیم در مناطق گرم. |
| 24 | نیاز آبی | بسیار کم. آبیاری تکمیلی در سالهای اول و برای تولید میوه بیشتر مفید است. |
| 25 | نیاز نوری | آفتاب کامل. |
| 26 | نوع خاک | خاکهای سبک (شنی، لومی) تا متوسط. تحمل خوب به خاکهای فقیر و آهکی. |
| 27 | زهکشی خاک | خوب تا عالی. تحمل ماندابی را ندارد. |
| 28 | تحمل شوری | زیاد. تحمل قابلتوجه به شوری خاک و آب. |
| 29 | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| 30 | مقاومت به باد | زیاد. به دلیل سیستم ریشه عمیق و انعطاف شاخهها. |
| 31 | آفات و بیماریها | مقاومت بالا. گاهی شپشکها، سوسک چوبخوار یا لکهبرگی قارچی ممکن است مشاهده شود. |
| 32 | نیاز هرس | کم. هرس فرم در جوانی، و پس از آن هرس بهداشتی (حذف شاخههای خشک و شکسته). |
| 33 | تغذیه (کوددهی) | نیاز کم. در خاکهای بسیار فقیر، کوددهی سبک در بهار مفید است. |
| 34 | روش تکثیر | اصلی: کاشت بذر (بذرها قوه نامیه خوبی دارند). قلمه نیمهچوبی (با موفقیت متغیر). پاجوش ریشه نیز ممکن است. |
| 35 | فاصله کاشت | بهعنوان درخت سایهدار: ۸ تا ۱۰ متر. برای باغ میوه: ۶ تا ۸ متر. |
| 36 | کاربرد در طراحی | درخت سایهدار برای باغها، مزارع و حیاطهای بزرگ. جنگلکاری و بیابانزدایی مناطق گرم. بادشکن. کاشت خیابانی در معابر عریض مناطق گرمسیری. |
| 37 | مناسب فضای شهری | مناسب برای شهرهای گرم جنوبی. توجه: ریزش میوه ممکن است در معابر ایجاد آشغال کند. |
| 38 | نکات اجرایی ویژه | هرس فرم اولیه برای ایجاد تنهای مستقیم و تاجی مناسب مهم است. میوهها هنگام رسیدن کامل (زرد-قهوهای و نرم) چیده میشوند. چوب آن به نام «چوب سپستان» در نجاری و ساخت عود (موسیقی) ارزش دارد. |
| 39 | همنشینهای مناسب | دیگر درختان گرمسیری مقاوم: اکالیپتوسها، کهور، کنار (سدر)، آکاسیاها. |
| 40 | ارزش اکولوژیک | سایهدهی عالی برای کاهش دمای محیط. جاذب زنبورهای عسل در زمان گلدهی. تأمین غذا برای پرندگان و حیاتوحش (میوه). |
| 41 | هشدار/محدودیت | عدم تحمل سرما. رشد نسبتاً آهسته در سالهای اول. ریزش میوه میتواند در فضاهای رسمی مشکلساز باشد. |
| 42 | کاربرد میوه و برگ | میوه: تازهخوری، خشکشده، مربا، ترشی. در طب سنتی برای نرمکننده گلو و رفع سرفه استفاده میشود. برگ: علوفه دام. چوب: صنایع دستی، مبلمان، سازهای موسیقی (عود). |
| 43 | منابع ژنتیکی در ایران | بهصورت خودرو و کشتشده در استان هرمزگان (بندرعباس، میناب)، سیستان و بلوچستان، جنوب کرمان و خوزستان وجود دارد. |
| 44 | پتانسیل اقتصادی در ایران | بالا. بهعنوان یک گونه چندمنظوره (میوه، چوب، دارو، فضای سبز) در مناطق گرمسیری ایران قابلیت توسعه تجاری دارد. |
| 45 | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری خشک و نیمهخشک جنوب. مناطق ایدهآل: سواحل خلیج فارس و دریای عمان (هرمزگان، بوشهر، سیستان و بلوچستان). مناطق مناسب: دشتهای گرم داخلی جنوب (جنوب کرمان، خوزستان). مناطق با محدودیت شدید: تمام مناطق سردسیر و معتدل شمالی و مرکزی (بهدلیل حساسیت به سرما). |


