ماکادامیا
-
ماکادمیا با نام علمی Macadamia integrifolia، درخت اصلی تولیدکننده مغز ماکادامیا، درختی همیشهسبز و جذاب از خانواده Proteaceae است که خاستگاه آن جنگلهای بارانی ساحلی شرق استرالیا (ایالت کوئینزلند) میباشد. این درخت بهدلیل برگهای براق و چرمی خود که بهصورت دستههای سهتایی قرار میگیرند و خوشههای بلند و آویزان از گلهای سفید یا صورتی کمرنگ معطرش شناخته میشود. میوه آن یک فندقه سخت و کروی است که حاوی یک یا دو دانه (مغز) با ارزش غذایی بسیار بالا، بافتی کرهای و طعمی لطیف و شیرین است. این گونه، برخلاف گونه Macadamia tetraphylla، برگهای بدون دندانه و مغز صافتری تولید میکند و در صنعت تجاری بهعنوان ارجحترین گونه برای تولید مغز ماکادامیا شناخته میشود.
-
از دیدگاه کشاورزی، ماکادامیا بهعنوان یک محصول باغی ارزشمند با نیازهای خاص پرورش داده میشود. این درخت به خاکهای عمیق، حاصلخیز و با زهکشی عالی (ترجیحاً آتشفشانی) و آب و هوای عاری از یخبندان نیاز دارد. بر اساس پژوهشهای منتشرشده در مجلات چینی کاشت تجاری ماکادامیا در مناطق گرمسیری جنوب چین (مثل یوننان و گوانگدونگ) در حال توسعه است. چالشهای اصلی شامل حساسیت به بیماریهای ریشه، آسیبپذیری در برابر بادهای شدید بهدلیل سیستم ریشهای نسبتاً کمعمق و طولانی بودن دوره انتظار برای بارده اقتصادی (۵ تا ۷ سال) میباشد.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Macadamia integrifolia Maiden & Betche |
| ۲ | نام فارسی | ماکادامیا، فندق استرالیایی، فندق کوئینزلندی |
| ۳ | نام انگلیسی | Macadamia Nut, Smooth-shelled Macadamia, Queensland Nut |
| ۴ | خانواده | Proteaceae |
| ۵ | تیپ گیاهی | درخت میوه همیشهسبز |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۱۲ تا ۲۰ متر در زیستگاه بومی؛ در باغات معمولاً تا ۱۰ تا ۱۵ متر هرس میشود. |
| ۷ | گسترش گیاه | ۸ تا ۱۵ متر. |
| ۸ | فرم رشد | درختی با تاج گنبدی گسترده، متراکم و پرپشت. |
| ۹ | سرعت رشد | متوسط. |
| ۱۰ | طول عمر | بسیار طولانی (بیش از ۶۰ سال در شرایط مناسب). |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز تیره و براق در سطح رویی، سبز روشنتر در سطح زیرین. |
| ۱۲ | نوع برگ | ساده، نیزهای تا واژنیزهای، به طول ۱۰ تا ۳۰ سانتیمتر، چرمی، بدون دندانه (حاشیه کامل)، معمولاً سهتایی در هر گره. |
| ۱۳ | ریزش برگ | همیشهسبز (تجدید برگ دائمی دارد). |
| ۱۴ | زمان گلدهی | اواخر زمستان تا بهار (بسته به منطقه، اسفند تا اردیبهشت). |
| ۱۵ | رنگ گل | سفید، کرم یا صورتی بسیار کمرنگ. |
| ۱۶ | عطر گل | معطر، بویی شیرین و ملایم که زنبورها را جذب میکند. |
| ۱۷ | نوع گل | گلآذین خوشهای بلند، استوانهای و آویزان (Raceme) به طول ۱۵ تا ۳۰ سانتیمتر، حاوی صدها گل کوچک. |
| ۱۸ | ارزش زینتی | بالا (بهعنوان درخت سایهدار و همیشهسبز با گلهای معطر). |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | بسیار بالا. مغز ماکادامیا گرانترین مغز خشکبار تجاری جهان است. |
| ۲۰ | سیستم ریشه | راسترو و نسبتاً کمعمق، بدون ریشه عمقی قوی؛ حساس به آسیب فیزیکی و آبایستایی. |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | بسیار کم. به هیچوجه یخبندان را تحمل نمیکند. آسیب در دمای نزدیک صفر درجه سانتیگراد آغاز میشود (Zone 10-11). |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | خوب (تا ۳۵ درجه سانتیگراد)، مشروط به آبیاری کافی. |
| ۲۳ | تحمل خشکی | متوسط پس از استقرار کامل. دورههای طولانی خشکی میتواند باعث ریزش میوه و کاهش شدید محصول شود. |
| ۲۴ | نیاز آبی | متوسط تا بالا، بهویژه در دوره میوهدهی و نمو مغز. آبیاری منظم برای تولید تجاری ضروری است. |
| ۲۵ | نیاز نوری | آفتاب کامل (حداقل ۶-۸ ساعت). |
| ۲۶ | نوع خاک | خاکهای عمیق، غنی از مواد آلی، اسیدی (pH 5.5-6.5) و با زهکشی عالی (شنی لومی ایدهآل است). |
| ۲۷ | زهکشی خاک | عالی. مطلقاً خاک غرقاب یا سنگین را تحمل نمیکند. |
| ۲۸ | تحمل شوری | کم تا متوسط. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | کم تا متوسط. شاخهها شکننده و ریشهها کمعمق هستند. نیاز به محل محافظتشده از بادهای شدید دارد. |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | آفات: کرم میوه ماکادامیا، سوسک شاخکبلند، کنه. بیماریها: پوسیدگی ریشه و طوقه فیتوفتورا (مهمترین بیماری)، لکهبرگی، شانکر شاخه. |
| ۳۲ | نیاز هرس | متوسط. هرس فرمدهی در سالهای اول، سپس هرس سبک برای نورگیری و حذف شاخههای مرده. |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | نیازمند برنامه کوددهی منظم با کودهای متعادل و حاوی روی و بر است. خاک اسیدی باید حفظ شود. |
| ۳۴ | روش تکثیر | ۱. پیوند (رایجترین روش تجاری برای حفظ کیفیت). ۲. کشت بذر (برای پایه). |
| ۳۵ | فاصله کاشت | ۷ تا ۱۰ متر در باغات تجاری. |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | درخت سایهدار و زینتی در پارکهای مناطق گرمسیری، باغهای تولیدی، و بهعنوان درخت خیابانی در مناطق بدون باد شدید. |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | با رعایت نیاز به خاک عمیق و زهکشیشده و دوری از یخبندان، در فضای سبز گسترده شهرهای جنوبی کشور میتواند کشت شود. |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | گردهافشانی: اکثر ارقام خودگشن نیستند و نیاز به کاشت چند رقم برای گردهافشانی متقاطع دارند. برداشت: میوهها هنگام رسیدن میافتند و باید بهصورت دستی یا مکانیزه از زمین جمعآوری شوند. |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | گیاهان پوششی سازگار با خاک اسیدی برای حفظ رطوبت و جلوگیری از رشد علف هرز. |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | گلهای آن منبع شهد عالی برای زنبورعسل و سایر حشرات گردهافشان است. |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | ۱. حساسیت مطلق به یخبندان. ۲. حساسیت بالا به بیماری پوسیدگی ریشه فیتوفتورا در خاکهای سنگین. ۳. دوره انتظار طولانی برای باردهی اقتصادی. ۴. مغز خام آن برای سگها بسیار سمی است. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | تولید مغز ماکادامیا با ارزش غذایی بالا (سرشار از چربیهای غیراشباع، بهویژه اسید پالمیتولئیک)، طعم منحصربهفرد و بافت کرهای. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | خوراکی: مغز بهصورت خام، بو داده، نمکی، در شکلات و شیرینیپزی استفاده میشود. روغن آن برای پختوپز و در صنایع آرایشی-بهداشتی کاربرد دارد. دارویی: بهدلیل ترکیبات آنتیاکسیدانی و پروفیل چربی سالم، برای سلامت قلب مفید دانسته میشود. |
| ۴۴ | چالش در ایران | ۱. محدودیت اقلیمی شدید (فقط مناطق کاملاً عاری از یخبندان). ۲. نیاز مطلق به خاک اسیدی و زهکشیشده که در بیشتر مناطق ایران چالشبرانگیز است. ۳. هزینه اولیه بالا و دوره بازگشت سرمایه طولانی. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | منطقهیابی دقیق: تنها سواحل بسیار محدود جنوب کشور (بخشهایی از سیستان و بلوچستان، هرمزگان) که هیچگاه یخبندان ندارند، پتانسیل آزمایشی را دارند. اصلاح خاک: ایجاد بستر کشت با اسیدیته مناسب و زهکشی عالی (استفاده از گلدانهای بزرگ یا بسترهای مرتفع). کشت گلخانهای: بررسی امکان کشت در گلخانههای پیشرفته و کنترلشده برای فائق آمدن بر چالشهای اقلیمی. |
| ۴۶ | ارقام مختلف | ارقام تجاری متعددی مانند ‘Beaumont’, ‘HAES 344’, ‘A4’, ‘A16’ که برای ویژگیهایی چون اندازه مغز، زمان رسیدن و مقاومت نسبی انتخاب شدهاند. |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | نیاز به سیستم آبیاری قطرهای دقیق و منظم، بهویژه در ماههای گرم و خشک. از آبایستایی حتماً باید جلوگیری شود. |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | فقط در باغهای تخصصی و تحقیقاتی مناطق گرمسیر extreme جنوب یا در مجموعههای گیاهشناسی گرمسیری قابل بررسی است. برای باغهای معمولی در ایران توصیه نمیشود. |
| ۴۹ | برداشت و فرآوری | برداشت با جمعآوری میوههای افتاده، سپس جدا کردن پوسته سبز، خشککردن، شکستن پوسته سخت و در نهایت خشککردن و بستهبندی مغز. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | منطقه با پتانسیل بسیار محدود و نیاز به تحقیق میدانی: سواحل بسیار گرم و بدون یخبندان چابهار و نواحی اطراف. مناطق ممنوعه: تمامی مناطق با زمستان سرد یا حتی یخبندانهای سبک. |


