ساسافراس
ساسافراس یا رازیانهبو با نام علمی Sassafras albidum درختی خزانکننده و بومی شرق آمریکای شمالی است که بهخاطر برگهای منحصربهفردش (با سه شکل مختلف روی یک درخت)، عطر و طعم شدید و خاص تمام بخشهای آن، و رنگآمیزی خیره کننده پاییزی شهرت دارد. این درخت از خانواده برگبو (Lauraceae) است و در ایران با نام «ساسافراس سفید» یا همان «ساسافراس» شناخته میشود. تنه و شاخههای جوان آن به رنگ سبز روشن و صاف هستند و با بالا رفتن سن، پوست آن به رنگ قهوهای-نارنجی با شیارهای عمیق تبدیل میشود. ویژگی جذاب این درخت، وجود سه نوع برگ ساده تخممرغی، برگ دو لَپ (شکل دستکش) و برگ سه لَپ (شکل سهانشعاب) به طور همزمان بر روی یک درخت است. تمام بخشهای درخت، به ویژه ریشه و پوست، عطر و طعمی شبیه به ریشهبی (root beer) از خود منتشر میکنند. ساسافراس گیاهی دوپایه است، یعنی درختان نر و ماده جداگانه هستند و تنها درختان ماده میوههای آبی تیره کوچک را تولید میکنند که غذای مورد علاقه بسیاری از پرندگان است.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Sassafras albidum (Nutt.) Nees |
| ۲ | نام فارسی | ساسافراس، رازیانه بو |
| ۳ | نام انگلیسی | Sassafras, White Sassafras, Common Sassafras |
| ۴ | خانواده | Lauraceae (برگبو) |
| ۵ | تیپ گیاهی | درخت خزانکننده متوسط تا بزرگ |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۱۰ تا ۲۰ متر (در شرایط ایدهآل تا ۳۰ متر). |
| ۷ | گسترش گیاه | ۸ تا ۱۵ متر (تاج گسترده و باز). |
| ۸ | فرم رشد | در جوانی هرمی و راست، با افزایش سن تاج نامنظم، گسترده و باز میشود. اغلب به صورت چندتنهای دیده میشود. |
| ۹ | سرعت رشد | سریع در جوانی، متوسط در بلوغ. |
| ۱۰ | طول عمر | نسبتاً طولانی (در شرایط خوب تا ۱۰۰ سال). |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز روشن و براق در تابستان. |
| ۱۲ | نوع برگ | مشخصه اصلی: سه شکل مختلف روی یک درخت: ساده تخممرغی، دو لَپ (شبیه دستکش) و سه لَپ. متناوب، حاشیه کامل، بسیار معطر هنگام مالش. |
| ۱۳ | ریزش برگ | خزانکننده. |
| ۱۴ | زمان گلدهی | اوایل بهار (فروردین-اردیبهشت)، همزمان یا کمی قبل از ظهور برگها. |
| ۱۵ | رنگ گل | زرد-سبز کمرنگ و نامحسوس. |
| ۱۶ | عطر گل | ملایم. عطر اصلی از برگها و به ویژه پوست و ریشه است. |
| ۱۷ | نوع گل | گلهای کوچک و خوشهای، روی درختان نر و ماده جداگانه (دوپایه). |
| ۱۸ | ارزش زینتی | بسیار زیاد (به دلیل شکل برگها، رنگ پاییزی خیرهکننده و فرم تاج). |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | تاریخی (اسانس و چای از ریشه). امروزه بیشتر ارزش زینتی و چوب دارد (چوب آن برای صنایع دستی و جعبهسازی استفاده میشود). |
| ۲۰ | سیستم ریشه | عمیق و ریشهدوان (با ریشههای جانبی گسترده که پاجوش تولید میکنند). |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | بسیار خوب. تا -۳۰ درجه سانتیگراد را تحمل میکند (Zone 4). |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | متوسط. گرما را تحمل میکند اما در اقلیمهای خیلی خشک و داغ ممکن است استرس ببیند. |
| ۲۳ | تحمل خشکی | متوسط. پس از استقرار، تحمل نسبی دارد اما ترجیح میدهد خاک مرطوب باشد. |
| ۲۴ | نیاز آبی | متوسط. نیاز به رطوبت یکنواخت و خوب دارد، به ویژه در سالهای اولیه استقرار. |
| ۲۵ | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه (برای بهترین رشد و رنگ پاییزی، آفتاب کامل ترجیح داده میشود). |
| ۲۶ | نوع خاک | خاکهای لومی، عمیق، حاصلخیز، اسیدی تا خنثی، با زهکشی خوب. خاکهای سنگین و فشرده را دوست ندارد. |
| ۲۷ | زهکشی خاک | خوب تا متوسط. از ماندابی طولانی مدت بیزار است. |
| ۲۸ | تحمل شوری | کم. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | خوب (به دلیل سیستم ریشهای قوی). |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | نسبتاً مقاوم. ممکن است مورد حمله شته، کنه و بیماری لکهبرگی قارچی قرار گیرد. نسبت به پژمردگی ورتیسیلیومی حساسیت متوسطی دارد. |
| ۳۲ | نیاز هرس | کم. تنها برای حذش شاخههای مرده، بیمار یا متقاطع و همچنین برای کنترل شکل در سالهای اولیه نیاز است. بهترین زمان هرس در اواخر زمستان است. |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | کم. در خاکهای نسبتاً حاصلخیز نیاز ندارد. در خاکهای فقیر، یکبار کوددهی در بهار با کود متعادل کافی است. |
| ۳۴ | روش تکثیر | ۱. کاشت بذر (نیاز به سرمادهی مرطوب دارد). ۲. جداسازی پاجوشهای ریشه. ۳. ریشهقلمه. |
| ۳۵ | فاصله کاشت | حداقل ۸ تا ۱۰ متر از سازهها و درختان دیگر (به دلیل گسترش تاج و ریشه). |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | درخت سایهانداز برای باغهای بزرگ و پارکها، کاشت به عنوان تکدرخت نمونه (Specimen)، جنگلکاری و احیای جنگل، باغهای طبیعی (Native Gardens). |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | برای پارکهای بزرگ شهری، بلوارهای عریض و فضاهای سبز گسترده مناسب است. برای باغهای کوچک شهری و خیابانهای باریک مناسب نیست (به دلیل تولید پاجوش و گستردگی). |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | تولید پاجوش: این درخت به طور طبیعی از طریق ریشه، پاجوش فراوان تولید میکند که میتواند گسترده شود. برای کنترل، پاجوشها را از نزدیکی ریشه قطع کنید. دوپایه بودن: اگر هدف داشتن میوه برای پرندگان است، باید هم درخت نر و هم ماده کاشته شود. |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | دیگر درختان و درختچههای بومی جنگلهای شرق آمریکا مانند بلوط، افرا، خرمالوی آمریکایی و خلنگ. |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | بسیار بالا. میوههای آن غذای بیش از ۳۰ گونه از پرندگان و پستانداران کوچک است. شاخ و برگ آن میزبان لارو پروانه دمچلچلهای (Spicebush Swallowtail) است. |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | ۱. تولید پاجوش: میتواند در باغ گسترش یابد. ۲. سمی بودن نسبی: اسانس سافرول (در روغن ریشه) در مقادیر زیاد سرطانزا شناخته شده است. مصرف خوراکی باید با احتیاط شدید باشد. ۳. اندازه بزرگ: برای فضاهای کوچک مناسب نیست. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | برگهای سهشکله، عطر و طعم شدید و خاص تمام بخشها (شبیه آبنبات ریشهبی یا سس گریوی) و رنگ پاییزی آتشین. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | تاریخی/سنتی: ریشه و پوست آن برای تهیه چای ساسافراس، طعمدهنده ریشهبی (root beer) و در پزشکی سنتی استفاده میشد. هشدار امروزی: به دلیل وجود سافرول (مادهای با Potential سرطانزایی)، استفاده خوراکی از روغن آن توسط FDA ممنوع شده است. استفاده از برگهای خشک شده و پودر شده (Filé Powder) به عنوان غلیظکننده و طعمدهنده در غذاهای کاجون (مانند گامبو) مرسوم و بیخطر است. |
| ۴۴ | چالش در ایران | نیاز به رطوبت نسبی هوا و خاک که در بسیاری از مناطق خشک ایران فراهم نیست. احتمال عدم تحمل خشکی و شوری خاکهای ایران. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | کاشت تنها در مناطق محدود: مناطقی با اقلیم مرطوبتر و خاک اسیدی (مانند برخی نقاط شمال ایران: گیلان، مازندران). نیاز به آبیاری منظم و عمیق در فصل گرما. خاک باید با مواد آلی غنی و اصلاح شود. |
| ۴۶ | ارقام مختلف | رقم ‘Morton’ (گلدان طلایی): برگهای زرد طلایی در بهار که به سبز لیمویی تبدیل میشوند. |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | در شمال ایران ممکن است نیاز به آبیاری تکمیلی در تابستان داشته باشد. در سایر مناطق، نیاز به آبیاری منظم و عمیق (هفتهای ۱-۲ بار در فصل رشد) دارد و برای کشت در فضای باز توصیه نمیشود مگر با برنامه آبیاری دقیق. |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | تنها در باغهای بزرگ و جنگلی مناطق بسیار مرطوب شمال کشور که خاک اسیدی و عمیق دارند، قابل توصیه است. در سایر مناطق، کاشت در گلدانهای بزرگ با مراقبت ویژه ممکن است مقدور باشد. |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | برگها را در اواسط تابستان برای تهیه پودر Filé میچینند و به آرامی خشک میکنند. پوست ریشه در گذشته برداشت میشد که امروزه به دلیل هشدارهای سلامتی کمتر توصیه میشود. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | مناطق با محدودیت شدید. تنها در مناطق مرطوب و نیمهمرطوب سردسیر شمالی با خاک مناسب (سواحل دریای خزر به ویژه غرب مازندران و شرق گیلان) شانس موفقیت دارد. برای بیش از ۹۰% خاک ایران (خشک، نیمهخشک، قلیایی، شور) اصلاً مناسب نیست. |
