ختمی
ختمی با نام علمی Althaea officinalis گیاهی علفی چندساله باشکوه و بلندقامت از خانواده پنیرکیان (Malvaceae) است که خاستگاه آن مناطق مرطوب اروپا، شمال آفریقا و غرب آسیاست و در نواحی مرطوب ایران نیز به صورت خودرو یافت میشود. این گیاه اشرافی بهخاطر قد بلند، برگهای مخملی و مخملیشکل و گلهای بزرگ، صورتی کمرنگ یا سفید با مرکز ارغوانی شهرت دارد. اما شهرت اصلی آن در جهان طب، به ریشه، برگ و گل لعابدار و نرمکننده آن بازمیگردد که قرنها به عنوان یک داروی گیاهی آرامبخش برای سرفه، گلو درد و ناراحتیهای گوارشی استفاده شده است. نام ژنریک “Althaea” از کلمه یونانی به معنای “درمان” گرفته شده است. این گیاه نماد شفا، ملایمت و زیبایی طبیعی است.
ظاهر ختمی دارویی، تنومند و چشمگیر است. ساقههای راست و پرشاخه آن که میتوانند ارتفاعی قابل توجه پیدا کنند، پوشیده از برگهای سبز خاکستری مخملی و سهلتی است که بافتی نرم و لطیف دارند. از اواسط تابستان تا اوایل پاییز، گلهای پنجگلبرگی و بشقابی شکل به قطر ۳-۵ سانتیمتر، به تعداد فراوان در طول ساقه ظاهر میشوند و منظرهای رمانتیک و روستایی خلق میکنند. کل گیاه، از ریشه گرفته تا گل، پوشیده از کرکهای ریز است که به آن حالتی مخملی و ظاهری مهآلود میبخشد. این گیاه علاوه بر ارزش دارویی، جاذب قوی زنبورها و پروانهها است و در باغهای کلبهای و طبیعی جایگاهی ویژه دارد.
از نظر سازگاری با اقلیم ایران، ختمی دارویی یک گیاه با پتانسیل بالا برای مناطق مرطوب و یا آبیاریشده است. اگرچه به رطوبت کافی خاک علاقه دارد، اما پس از استقرار تا حدی به خشکی مقاوم است. تحمل آن به شوری خاک و شرایط ساحلی، آن را برای کاشت در کنار آبنماها، حاشیه برکههای مصنوعی، باغهای گیاهان دارویی مرطوب و حتی برای تثبیت خاک در مناطق مرطوب مناسب میسازد. این گیاه با ترکیب بینظیر زیبایی ظاهری، کاربرد دارویی و اکولوژیک، میتواند به عنوان یک گونه ارزشمند در توسعه فضای سبز پایدار و باغهای درمانگر در ایران مورد توجه قرار گیرد.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Althaea officinalis L. |
| 2 | نام فارسی | خطمی دارویی، ختمی دارویی، ختمی سفید، خطمی سفید |
| 3 | نام انگلیسی | Marshmallow, Common Marshmallow, White Mallow |
| 4 | خانواده | Malvaceae (پنیرکیان) |
| 5 | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله |
| 6 | ارتفاع گیاه | ۱.۲ تا ۲ متر (گاهی تا ۲.۵ متر) |
| 7 | گسترش گیاه | ۶۰ تا ۹۰ سانتیمتر |
| 8 | فرم رشد | عمودی، ستونی، با ساقههای راست و منشعب. |
| 9 | سرعت رشد | سریع (در شرایط مناسب). |
| 10 | طول عمر | چندساله کوتاهعمر (۳-۵ سال)، اما با خودبذری طبیعی تداوم مییابد. |
| 11 | رنگ برگ | سبز-خاکستری (به دلیل پوشش متراکم کرکهای ستارهای شکل). |
| 12 | نوع برگ | ساده، ۳-۵ لوب کمعمق (شبیه برگ افرا)، با حاشیه دندانهدار، دمبرگ بلند. سطح برگ مخملی و نرم. |
| 13 | ریزش برگ | برگریز (در زمستان از بین میرود). |
| 14 | زمان گلدهی | اواسط تابستان تا اوایل پاییز (مرداد تا مهر). |
| 15 | رنگ گل | صورتی کمرنگ بسیار ملایم، سفید شیری، با مرکز ارغوانی-بنفش. |
| 16 | عطر گل | عطر ملایم و شیرین. |
| 17 | نوع گل | گلهای منفرد یا جفتی در کناره برگها، ۵ گلبرگ قلبی شکل، قطر ۳-۵ سانتیمتر. |
| 18 | ارزش زینتی | زیاد (قد بلند و مجسمهوار، گلهای ظریف و فراوان، برگهای مخملی زیبا). |
| 19 | ارزش اقتصادی | بالا (گیاه دارویی بسیار مهم، منبع موسیلاژ (لعاب) در صنایع دارویی، غذایی و آرایشی). ریشه آن ماده اولیه شیرینی مارشملو سنتی بود. |
| 20 | سیستم ریشه | ریشهای عمودی، ضخیم، گوشتی و سفیدرنگ که حاوی مقدار زیادی موسیلاژ است. |
| 21 | مقاومت به سرما | بسیار زیاد. تا -۲۵ درجه سانتیگراد را تحمل میکند (Zone 4). |
| 22 | مقاومت به گرما | خوب. گرمای تابستان را تحمل میکند، مشروط به تأمین رطوبت کافی. |
| 23 | تحمل خشکی | کم. به رطوبت نسبتاً ثابت خاک نیاز دارد. خشکی باعث کوتاهقامتی و کاهش شدید رشد میشود. |
| 24 | نیاز آبی | متوسط تا زیاد. خاک باید همواره مرطوب باشد، اما نه غرقاب. یک گیاه ایدهآل برای حاشیه مرطوب. |
| 25 | نیاز نوری | آفتاب کامل (بهترین عملکرد) تا نیمهسایه. در سایه کامل قد کشیده و ضعیف میشود. |
| 26 | نوع خاک | خاکهای غنی، عمیق، مرطوب و با زهکشی خوب. خاکهای لومی رسی با رطوبت نگهداری بالا ایدهآل هستند. تحمل خوبی به خاکهای شور دارد. |
| 27 | زهکشی خاک | خوب (اگرچه رطوبتدوست است، اما ماندابی طولانیمدت را دوست ندارد). |
| 28 | تحمل شوری | خوب. از معدود گیاهان دارویی که تحمل قابل توجهی به شوری خاک دارد. |
| 29 | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| 30 | مقاومت به باد | متوسط. ساقههای بلند ممکن است در معرض بادهای شدید نیاز به قیم داشته باشند. |
| 31 | آفات و بیماریها | مقاومت نسبتاً خوب. گاهی ممکن است مورد حمله شته، سفیدبالک یا بیماری زنگ قرار گیرد. |
| 32 | نیاز هرس | متوسط. حذف ساقههای خشک شده در اواخر پاییز یا اوایل بهار. برای جلوگیری از خودبذری شدید، گلهای پژمرده را حذف کنید. |
| 33 | تغذیه (کوددهی) | نیاز متوسط. یکبار تغذیه در بهار با کود کامل یا کمپوست پوسیده کافی است. در خاکهای غنی نیاز چندانی ندارد. |
| 34 | روش تکثیر | ۱. کاشت بذر در پاییز یا بهار (سادهترین روش، نیاز به سرما دهی دارد). ۲. تقسیم ریشه در بهار یا پاییز. ۳. قلمه ریشه. |
| 35 | فاصله کاشت | ۶۰ تا ۹۰ سانتیمتر (به دلیل گسترش و قد بلند). |
| 36 | کاربرد در طراحی | پسزمینه حاشیههای مرطوب و کلبهای، باغهای گیاهان دارویی و درمانگر، کاشت در کنار برکهها و آبنماها، باغهای پروانه، تثبیت خاک در مناطق مرطوب. |
| 37 | مناسب فضای شهری | مناسب برای پارکهای دارای آبنما، باغهای شهری با سیستم آبیاری منظم و باغهای موضوعی دارویی. |
| 38 | نکات اجرایی ویژه | خودبذری: میتواند به راحتی توسط بذر گسترش یابد. برداشت ریشه: ریشه گیاهان دو ساله برای مصارف دارویی بهترین کیفیت را دارند و در پاییز برداشت میشوند. لعاب (موسیلاژ): تمام قسمتهای گیاه حاوی این ماده نرمکننده هستند. |
| 39 | همنشینهای مناسب | دیگر گیاهان مرطوبدوست: علف چشمه (Caltha palustris)، پامچال (Primula)، زنبورک (Monarda)، درفش گیاه (Lythrum salicaria). |
| 40 | ارزش اکولوژیک | جاذب زنبورهای عسل، پروانهها و سایر حشرات گردهافشان. |
| 41 | هشدار/محدودیت | نیاز به رطوبت کافی خاک. خودبذری تهاجمی در شرایط ایدهآل. قد بسیار بلند که ممکن است برای فضاهای کوچک مناسب نباشد. |
| 42 | ویژگی برجسته | ترکیب چشمگیر ارتفاع، گلهای ظریف و خواص دارویی قوی لعابدار. |
| 43 | کاربرد دارویی اصلی | ضد سرفه، نرمکننده گلو، التیامبخش دستگاه گوارش و پوست. به صورت دمکرده، شربت یا پماد موضعی استفاده میشود. |
| 44 | چالش در ایران | خشکی هوا و خاک در اکثر مناطق کشور که در تضاد با نیاز طبیعی این گیاه است. |
| 45 | راهکار برای ایران | کاشت در مناطقی با دسترسی به آب (حاشیه قنات، جوی، برکه). استفاده از سیستم آبیاری قطرهای منظم. کاشت در خاکهای سنگینتر که رطوبت را بهتر حفظ میکنند. انتخاب محل نیمهسایه در مناطق گرم. |
| 46 | خواص سایر اجزا | گلها و برگها نیز خواص مشابه ولی ملایمتری دارند و در چایهای گیاهی استفاده میشوند. |
| 47 | آبیاری در ایران | در مناطق غیرمرطوب، آبیاری عمیق و منظم حداقل دو بار در هفته در تابستان ضروری است. خاک سطحی نباید خشک شود. |
| 48 | محل کاشت در باغ ایرانی | حاشیه جویها یا قناتهای قدیمی، کنار حوضچههای ذخیره آب، در باغهای سبزیکاری با آبیاری غرقابی. |
| 49 | تاریخچه جالب | ریشه این گیاه در گذشته برای درست کردن شیرینی مارشملو (Marshmallow) اصلی استفاده میشد که بافتی نرم و لعابدار داشت. |
| 50 | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق مرطوب شمالی (گیلان، مازندران، گلستان) و مناطق کوهستانی با چشمهسارها. مناطق مناسب با آبیاری شدید: مناطق معتدل مرکزی و غربی (تهران، کرج، همدان، ارومیه) با سیستم آبیاری قوی. مناطق نامناسب: مناطق گرم و خشک مرکزی و جنوبی بدون دسترسی به آب فراوان. |


