توت فرنگی
توت فرنگی وحشی با نام علمی Fragaria vesca، یک گیاه علفی چندساله، رونده و کوچک از خانواده گلسرخیان (Rosaceae) است که بهخاطر میوههای قرمز کوچک، معطر و بسیار خوشمزه، برگهای سهبرگچهای زیبا و گلهای سفید سادهاش شناخته میشود. این گونه، اجداد بسیاری از توتفرنگیهای باغی امروزی است و در جنگلها و مراتع مناطق معتدل نیمکره شمالی، از جمله برخی مناطق شمالی ایران، بهصورت خودرو یافت میشود. برخلاف توتفرنگی باغی، میوههای آن کوچکتر اما پرعطرتر و متمرکزتر هستند و اغلب طعمی پیچیدهتر دارند. گیاهی است با رشد سریع که از طریق ساقههای رونده (استولون) روی زمین گسترش مییابد و میتواند بهعنوان پوشش زمین کمارتفاع، گیاه گلدانی آویز یا در باغهای خوراکی-زینتی (Edible Landscaping) استفاده شود. ظریفبودن، عطر فوقالعاده و سازگاری با سایه، آن را به گزینهای محبوب برای باغهای طبیعی و کلبهای تبدیل کرده است.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Fragaria vesca L. |
| 2 | نام فارسی | توتفرنگی وحشی |
| 3 | نام انگلیسی | Wild Strawberry, Woodland Strawberry, Alpine Strawberry |
| 4 | خانواده | Rosaceae (گلسرخیان) |
| 5 | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله همیشهسبز/نیمههمیشهسبز رونده |
| 6 | ارتفاع گیاه | ۱۰ تا ۲۰ سانتیمتر |
| 7 | گسترش | نامحدود (از طریق استولون)، میتواند تودههای متراکم ایجاد کند. |
| 8 | فرم رشد | رونده (Stoloniferous)، تشکیل رزت (بوتهچینی) میدهد. |
| 9 | سرعت رشد | سریع (از طریق استولون). |
| 10 | طول عمر | چندساله (۳-۵ سال بهرهدهی اقتصادی دارد، اما خودش دائماً نوسازی میشود). |
| 11 | رنگ برگ | سبز روشن تا متوسط، گاهی با جلوه براق. |
| 12 | نوع برگ | مرکب، با سه برگچه بیضی شکل، دندانهدار، با رگبرگهای مشخص. |
| 13 | ریزش برگ | نیمههمیشهسبز تا همیشهسبز (بسته به سرمای زمستان). در مناطق سرد بخشی از برگها از بین میرود. |
| 14 | زمان گلدهی | بهار (اردیبهشت-خرداد) و اغلب تکرار در تابستان/پاییز تا اولین یخبندان. |
| 15 | رنگ گل | سفید خالص با مرکز زرد. |
| 16 | عطر گل | معطر ملایم. |
| 17 | نوع گل | گلهای ساده ۵ گلبرگی، منفرد یا در خوشههای کوچک. |
| 18 | ارزش زینتی | زیاد (برگهای ظریف، گلهای سفید، میوههای قرمز تزئینی). |
| 19 | ارزش اقتصادی | بالا (میوه خوراکی باارزش، گیاه زینتی، فرآوردههای غذایی و دارویی). |
| 20 | سیستم ریشه | فیبری و سطحی. |
| 21 | مقاومت به سرما | بسیار زیاد. تا -۲۵ درجه سانتیگراد و پایینتر را با پوشش برگهای خشک تحمل میکند (Zone 4). |
| 22 | مقاومت به گرما | متوسط. گرما و خشکی شدید را دوست ندارد. در گرمای زیاد ممکن است رشد متوقف شود و حاشیه برگها بسوزد. |
| 23 | تحمل خشکی | کم. نیاز به رطوبت نسبتاً ثابت خاک دارد. خشکی باعث کوچکماندن میوه و کاهش تولید استولون میشود. |
| 24 | نیاز آبی | متوسط. خاک باید مرطوب باشد ولی نه خیس. در دوره میوهدهی نیاز آبی افزایش مییابد. |
| 25 | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه. در آفتاب کامل میوهدهی بهتری دارد، اما در نیمهسایه (خصوصاً در مناطق گرم) نیز به خوبی رشد کرده و میوه میدهد. |
| 26 | نوع خاک | خاک غنی، حاصلخیز، با زهکشی عالی و مقدار زیاد مواد آلی (کمپوست). خاکهای لومی سبک ایدهآل هستند. |
| 27 | زهکشی خاک | باید عالی باشد. به پوسیدگی تاج در شرایط ماندابی بسیار حساس است. |
| 28 | تحمل شوری | کم. |
| 29 | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| 30 | مقاومت به باد | کم. بادهای خشک به آن آسیب میزند. |
| 31 | آفات و بیماریها | آفات: حلزون و لیسه (دشمن اصلی میوه)، شته، کنه تارعنکبوتی (در گرمای خشک)، سوسکهای برگخوار. بیماری: سفیدک پودری، لکهبرگی قارچی، پوسیدگی خاکستری میوه (Botrytis). |
| 32 | نیاز هرس | متوسط. حذف استولونهای اضافی برای کنترل رشد و تمرکز انرژی روی تولید میوه. حذف برگهای قدیمی و بیمار. |
| 33 | تغذیه (کوددهی) | نیاز متوسط به زیاد. تغذیه منظم با کودهای متعادل (مانند ۱۰-۱۰-۱۰) یا کمپوست در طول فصل رشد، به ویژه قبل و بعد از گلدهی. |
| 34 | روش تکثیر | ۱. استولون: آسانترین روش (ریشهدار کردن گیاهچههای انتهایی). ۲. تقسیم بوته در پاییز یا بهار. ۳. کاشت بذر (برای ارقام بدون استولون یا آلپاین). |
| 35 | فاصله کاشت | برای پوشش زمین: ۲۰-۳۰ سانتیمتر. برای ردیفهای منظم: ۳۰-۴۰ سانتیمتر در ردیف، ۵۰-۶۰ سانتیمتر بین ردیف. |
| 36 | کاربرد در طراحی | پوشش زمین خوراکی-زینتی، حاشیه باغهای کلبهای، کاشت در گلدان و سبدهای آویز، باغهای صخرهای، کاشت زیر درختان میوه (Agroforestry)، باغهای پروانه و کودکان. |
| 37 | مناسب فضای شهری | بسیار مناسب برای باغچههای کوچک شهری، تراس و بالکن (در گلدان). در پارکها به عنوان پوشش زمین در مناطق نیمهسایه قابل استفاده است. |
| 38 | نکات اجرایی ویژه | مالچگذاری: ضروری است. استفاده از کاه یا پوست درخت ریز زیر گیاهان از تماس میوه با خاک مرطوب جلوگیری کرده و از گندیدگی و آلودگی محافظت میکند. برداشت: میوهها را هنگامی که کاملاً قرمز شدند بچینید. گیاهان آلپاین: برخی ارقام بدون استولون (Alpine) هستند و فرم بوتهای فشردهتری دارند. |
| 39 | همنشینهای مناسب | گیاهان همراه: نعناع (با احتیاط)، مریمگلی، جعفری، کاهو، پیازچه. گیاهان زینتی: آلاله، فراموشممکن. |
| 40 | ارزش اکولوژیک | جاذب زنبورهای عسل و سایر گردهافشانها. میوههای آن غذای پرندگان و سایر جانوران کوچک است. |
| 41 | هشدار/محدودیت | نیاز به مراقبت نسبتاً زیاد (آبیاری، تغذیه، محافظت از آفات). حساسیت به بیماریهای قارچی در رطوبت بالا. تهاجمی: اگر کنترل نشود، میتواند از طریق استولون گسترش زیادی یابد. |
| 42 | ویژگی برجسته | میوههای کوچک با عطر و طعم شدید و لذیذ که از توتفرنگی باغی شیرینتر و معطرتر است. |
| 43 | چالش در ایران | آب و هوای گرم و خشک تابستان در بیشتر مناطق که باعث استرس گیاه، سوختگی برگ و کاهش شدید میوهدهی میشود. |
| 44 | راهکار برای ایران | کاشت در گلدان برای کنترل بهتر محیط. استفاده از سایهبان در ساعات گرم روز. کاشت پاییزه برای بهرهبرداری در بهار و اوایل تابستان قبل از اوج گرما. انتخاب محل نیمهسایه (مثلاً شرقی). |
| 45 | گونههای مشابه در ایران | احتمالاً فرمهای بومی یا نزدیک به آن در مناطق مرطوب جنگلی شمال ایران وجود دارد. |
| 46 | کاربرد خوراکی و دارویی | میوه: تازه، مربا، ژله، دسر. برگ: در طب سنتی برای تهیه چای برگ توتفرنگی (مدر ملایم، سرشار از آنتیاکسیدان) استفاده میشود. |
| 47 | آبیاری در ایران | آبیاری قطرهای یا دریپ بسیار توصیه میشود تا برگ و میوه خشک بمانند و از بیماری جلوگیری شود. از آبپاش استفاده نکنید. |
| 48 | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق معتدل و مرطوب شمالی (ساحل خزر: گیلان، مازندران). مناطق مناسب با مراقبت: مناطق کوهستانی و کوهپایهای معتدل (البرز، زاگرس: اطراف تهران، کرج، شیراز، ارومیه) با تأمین سایه بعدازظهر و آبیاری منظم. مناطق با چالش زیاد: شهرهای گرم و خشک مرکزی و جنوبی (اصفهان، یزد، کرمان) که تنها در گلدان و در ریزاقلیمهای بسیار کنترلشده (مانند گلخانه خنک) موفق خواهند بود. |



