توت فرنگی

توت فرنگی وحشی با نام علمی Fragaria vesca، یک گیاه علفی چندساله، رونده و کوچک از خانواده گلسرخیان (Rosaceae) است که به‌خاطر میوه‌های قرمز کوچک، معطر و بسیار خوشمزه، برگ‌های سه‌برگچه‌ای زیبا و گل‌های سفید ساده‌اش شناخته می‌شود. این گونه، اجداد بسیاری از توت‌فرنگی‌های باغی امروزی است و در جنگل‌ها و مراتع مناطق معتدل نیمکره شمالی، از جمله برخی مناطق شمالی ایران، به‌صورت خودرو یافت می‌شود. برخلاف توت‌فرنگی باغی، میوه‌های آن کوچک‌تر اما پرعطرتر و متمرکزتر هستند و اغلب طعمی پیچیده‌تر دارند. گیاهی است با رشد سریع که از طریق ساقه‌های رونده (استولون) روی زمین گسترش می‌یابد و می‌تواند به‌عنوان پوشش زمین کم‌ارتفاع، گیاه گلدانی آویز یا در باغ‌های خوراکی-زینتی (Edible Landscaping) استفاده شود. ظریف‌بودن، عطر فوقالعاده و سازگاری با سایه، آن را به گزینه‌ای محبوب برای باغ‌های طبیعی و کلبه‌ای تبدیل کرده است.

ردیف مشخصه توضیح
1 نام علمی Fragaria vesca L.
2 نام فارسی توت‌فرنگی وحشی
3 نام انگلیسی Wild Strawberry, Woodland Strawberry, Alpine Strawberry
4 خانواده Rosaceae (گلسرخیان)
5 تیپ گیاهی گیاه علفی چندساله همیشه‌سبز/نیمه‌همیشه‌سبز رونده
6 ارتفاع گیاه ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر
7 گسترش نامحدود (از طریق استولون)، می‌تواند توده‌های متراکم ایجاد کند.
8 فرم رشد رونده (Stoloniferous)، تشکیل رزت (بوته‌چینی) می‌دهد.
9 سرعت رشد سریع (از طریق استولون).
10 طول عمر چندساله (۳-۵ سال بهره‌دهی اقتصادی دارد، اما خودش دائماً نوسازی می‌شود).
11 رنگ برگ سبز روشن تا متوسط، گاهی با جلوه براق.
12 نوع برگ مرکب، با سه برگچه بیضی شکل، دندانه‌دار، با رگبرگ‌های مشخص.
13 ریزش برگ نیمه‌همیشه‌سبز تا همیشه‌سبز (بسته به سرمای زمستان). در مناطق سرد بخشی از برگ‌ها از بین می‌رود.
14 زمان گل‌دهی بهار (اردیبهشت-خرداد) و اغلب تکرار در تابستان/پاییز تا اولین یخبندان.
15 رنگ گل سفید خالص با مرکز زرد.
16 عطر گل معطر ملایم.
17 نوع گل گل‌های ساده ۵ گلبرگی، منفرد یا در خوشه‌های کوچک.
18 ارزش زینتی زیاد (برگ‌های ظریف، گل‌های سفید، میوه‌های قرمز تزئینی).
19 ارزش اقتصادی بالا (میوه خوراکی باارزش، گیاه زینتی، فرآورده‌های غذایی و دارویی).
20 سیستم ریشه فیبری و سطحی.
21 مقاومت به سرما بسیار زیاد. تا -۲۵ درجه سانتی‌گراد و پایین‌تر را با پوشش برگ‌های خشک تحمل می‌کند (Zone 4).
22 مقاومت به گرما متوسط. گرما و خشکی شدید را دوست ندارد. در گرمای زیاد ممکن است رشد متوقف شود و حاشیه برگ‌ها بسوزد.
23 تحمل خشکی کم. نیاز به رطوبت نسبتاً ثابت خاک دارد. خشکی باعث کوچک‌ماندن میوه و کاهش تولید استولون می‌شود.
24 نیاز آبی متوسط. خاک باید مرطوب باشد ولی نه خیس. در دوره میوه‌دهی نیاز آبی افزایش می‌یابد.
25 نیاز نوری آفتاب کامل تا نیمه‌سایه. در آفتاب کامل میوه‌دهی بهتری دارد، اما در نیمه‌سایه (خصوصاً در مناطق گرم) نیز به خوبی رشد کرده و میوه می‌دهد.
26 نوع خاک خاک غنی، حاصلخیز، با زهکشی عالی و مقدار زیاد مواد آلی (کمپوست). خاک‌های لومی سبک ایده‌آل هستند.
27 زهکشی خاک باید عالی باشد. به پوسیدگی تاج در شرایط ماندابی بسیار حساس است.
28 تحمل شوری کم.
29 تحمل آلودگی هوا متوسط.
30 مقاومت به باد کم. بادهای خشک به آن آسیب می‌زند.
31 آفات و بیماری‌ها آفات: حلزون و لیسه (دشمن اصلی میوه)، شته، کنه تارعنکبوتی (در گرمای خشک)، سوسک‌های برگ‌خواربیماری: سفیدک پودری، لکه‌برگی قارچی، پوسیدگی خاکستری میوه (Botrytis).
32 نیاز هرس متوسط. حذف استولون‌های اضافی برای کنترل رشد و تمرکز انرژی روی تولید میوه. حذف برگ‌های قدیمی و بیمار.
33 تغذیه (کوددهی) نیاز متوسط به زیاد. تغذیه منظم با کودهای متعادل (مانند ۱۰-۱۰-۱۰) یا کمپوست در طول فصل رشد، به ویژه قبل و بعد از گل‌دهی.
34 روش تکثیر ۱. استولون: آسان‌ترین روش (ریشه‌دار کردن گیاهچه‌های انتهایی). ۲. تقسیم بوته در پاییز یا بهار. ۳. کاشت بذر (برای ارقام بدون استولون یا آلپاین).
35 فاصله کاشت برای پوشش زمین: ۲۰-۳۰ سانتی‌متر. برای ردیف‌های منظم: ۳۰-۴۰ سانتی‌متر در ردیف، ۵۰-۶۰ سانتی‌متر بین ردیف.
36 کاربرد در طراحی پوشش زمین خوراکی-زینتی، حاشیه باغ‌های کلبه‌ای، کاشت در گلدان و سبدهای آویز، باغ‌های صخره‌ای، کاشت زیر درختان میوه (Agroforestry)، باغ‌های پروانه و کودکان.
37 مناسب فضای شهری بسیار مناسب برای باغچه‌های کوچک شهری، تراس و بالکن (در گلدان). در پارک‌ها به عنوان پوشش زمین در مناطق نیمه‌سایه قابل استفاده است.
38 نکات اجرایی ویژه مالچ‌گذاری: ضروری است. استفاده از کاه یا پوست درخت ریز زیر گیاهان از تماس میوه با خاک مرطوب جلوگیری کرده و از گندیدگی و آلودگی محافظت می‌کند. برداشت: میوه‌ها را هنگامی که کاملاً قرمز شدند بچینید. گیاهان آلپاین: برخی ارقام بدون استولون (Alpine) هستند و فرم بوته‌ای فشرده‌تری دارند.
39 همنشین‌های مناسب گیاهان همراه: نعناع (با احتیاط)، مریم‌گلی، جعفری، کاهو، پیازچه. گیاهان زینتی: آلاله، فراموشم‌مکن.
40 ارزش اکولوژیک جاذب زنبورهای عسل و سایر گرده‌افشان‌ها. میوه‌های آن غذای پرندگان و سایر جانوران کوچک است.
41 هشدار/محدودیت نیاز به مراقبت نسبتاً زیاد (آبیاری، تغذیه، محافظت از آفات). حساسیت به بیماری‌های قارچی در رطوبت بالا. تهاجمی: اگر کنترل نشود، می‌تواند از طریق استولون گسترش زیادی یابد.
42 ویژگی برجسته میوه‌های کوچک با عطر و طعم شدید و لذیذ که از توت‌فرنگی باغی شیرین‌تر و معطرتر است.
43 چالش در ایران آب و هوای گرم و خشک تابستان در بیشتر مناطق که باعث استرس گیاه، سوختگی برگ و کاهش شدید میوه‌دهی می‌شود.
44 راهکار برای ایران کاشت در گلدان برای کنترل بهتر محیط. استفاده از سایه‌بان در ساعات گرم روز. کاشت پاییزه برای بهره‌برداری در بهار و اوایل تابستان قبل از اوج گرما. انتخاب محل نیمه‌سایه (مثلاً شرقی).
45 گونه‌های مشابه در ایران احتمالاً فرم‌های بومی یا نزدیک به آن در مناطق مرطوب جنگلی شمال ایران وجود دارد.
46 کاربرد خوراکی و دارویی میوه: تازه، مربا، ژله، دسر. برگ: در طب سنتی برای تهیه چای برگ توت‌فرنگی (مدر ملایم، سرشار از آنتی‌اکسیدان) استفاده می‌شود.
47 آبیاری در ایران آبیاری قطره‌ای یا دریپ بسیار توصیه می‌شود تا برگ و میوه خشک بمانند و از بیماری جلوگیری شود. از آب‌پاش استفاده نکنید.
48 اقلیم پیشنهادی در ایران به‌ترین اقلیم: مناطق معتدل و مرطوب شمالی (ساحل خزر: گیلان، مازندران). مناطق مناسب با مراقبت: مناطق کوهستانی و کوهپایه‌ای معتدل (البرز، زاگرس: اطراف تهران، کرج، شیراز، ارومیه) با تأمین سایه بعدازظهر و آبیاری منظم. مناطق با چالش زیاد: شهرهای گرم و خشک مرکزی و جنوبی (اصفهان، یزد، کرمان) که تنها در گلدان و در ریزاقلیم‌های بسیار کنترل‌شده (مانند گلخانه خنک) موفق خواهند بود.
توت فرنگی