زنبق رشتی
زنبق رشتی با نام علمی Hemerocallis fulva گیاهی چندساله، فوقالعاده مقاوم و با گلهای دراماتیک است که با وجود عمر کوتاه هر گل (معمولاً چند روز)، بهطور مداوم غنچههای جدید تولید میکند. این گونه خاص (فولوا) معمولاً به رنگ نارنجی-قرمز است و بهصورت وحشی در بسیاری از مناطق ایران نیز دیده میشود. زنبق رشتی گیاهی چندسایه، علفی و کاملاً مقاوم از خانواده Asphodelaceae است که بهخاطر گلهای بزرگ، شیپوری شکل و به رنگ نارنجی-قرمز با مرکز زرد که بر روی ساقههای بلند و بدون برگ (اسکیپ) ظاهر میشوند، شهرت دارد. نام “یکروزه” به عمر کوتاه هر گل اشاره دارد، اما هر ساقه گلدهنده دارای چندین غنچه است که بهتدریج و در طول چند هفته باز میشوند و نمایشی طولانیمدت ایجاد میکنند. برگهای آن خطی، بلند و قوسی شکل هستند و تودهای متراکم و فونمانند ایجاد میکنند که حتی پس از گلدهی نیز زینتی است. این گیاه با رشد سریع، سیستم ریشهای غدهای قوی و توانایی تحمل شرایط سخت، به یک گیاه پوششی عالی، کنترل کننده فرسایش و پرکننده فضای باغ تبدیل شده است. در ایران، بهویژه در مناطق شمالی، گونههای مشابه آن بهصورت خودرو نیز یافت میشوند.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Hemerocallis fulva (L.) L. |
| 2 | نام فارسی | زنبق رشتی |
| 3 | نام انگلیسی | Orange Daylily, Tawny Daylily, Ditch Lily |
| 4 | خانواده | Asphodelaceae (زنبقیان سابق: Xanthorrhoeaceae) |
| 5 | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله ریزومدار |
| 6 | ارتفاع کل گیاه | برگها: ۵۰-۷۰ سانتیمتر؛ ساقه گلدهنده: ۸۰-۱۲۰ سانتیمتر |
| 7 | گسترش | ۶۰ سانتیمتر تا ۱ متر (به مرور زمان تودههای بزرگ تشکیل میدهد) |
| 8 | فرم رشد | تودهای فونمانند از برگهای قوسی شکل |
| 9 | سرعت رشد | سریع تا بسیار سریع (ریزومها به سرعت گسترش مییابند) |
| 10 | طول عمر | بسیار طولانی (دههها) |
| 11 | رنگ برگ | سبز متوسط تا سبز تیره |
| 12 | نوع برگ | خطی، بلند، کشیده و قوسی شکل (مانند برگ علف) |
| 13 | ریزش برگ | نیمههمیشهسبز تا برگریز (بسته به سرمای زمستان). در مناطق سرد برگها از بین میروند و بهار دوباره میرویند. |
| 14 | زمان گلدهی | اواخر بهار تا اواسط تابستان (خرداد تا مرداد). اوج گلدهی حدود یک ماه است. |
| 15 | رنگ گل | نارنجی-قرمز (Tawny orange) با گلبرگهایی که اغلب پشتشان خطوط قرمز دارد و گلوگاه زرد. |
| 16 | عطر گل | معمولاً فاقد عطر قابلتوجه در این گونه خاص. |
| 17 | نوع گل | گلهای بزرگ شیپوری شکل (Trumpet)، ۶ گلبرگ/کاسبرگ، قطر ۱۰-۱۵ سانتیمتر. هر ساقه چندین غنچه دارد. |
| 18 | ارزش زینتی | زیاد (گلهای نمایشی و فرم برگهای جذاب). |
| 19 | ارزش اقتصادی | متوسط (گیاه زینتی و فضای سبز). جوانهها و گلهای برخی گونهها در آشپزی شرقی استفاده میشود (با احتیاط). |
| 20 | سیستم ریشه | ریزومدار (ساقه زیرزمینی)، قوی و گسترده. میتواند تهاجمی باشد. |
| 21 | مقاومت به سرما | بسیار زیاد. تا -۳۵ درجه سانتیگراد و پایینتر را تحمل میکند (Zone 3). |
| 22 | مقاومت به گرما | بسیار زیاد. تحمل بالایی در برابر گرمای تابستان دارد. |
| 23 | تحمل خشکی | زیاد. پس از استقرار، دورههای خشکی را به خوبی تحمل میکند. اما برای گلدهی بهتر، رطوبت متوسط نیاز است. |
| 24 | نیاز آبی | کم تا متوسط. آبیاری منظم در دوره گلدهی کیفیت و کمیت گل را افزایش میدهد. |
| 25 | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه. در آفتاب کامل بهترین گلدهی را دارد. در سایه زیاد، گل نمیدهد یا گلدهی شدیداً کاهش مییابد. |
| 26 | نوع خاک | تقریباً هر نوع خاکی را تحمل میکند (خاکهای رسی سنگین تا شنی سبک). خاک با زهکشی خوب و حاصلخیز متوسط ایدهآل است. |
| 27 | زهکشی خاک | خوب. تحمل ماندابی کوتاهمدت را دارد اما زهکشی خوب ترجیح داده میشود. |
| 28 | تحمل شوری | متوسط. |
| 29 | تحمل آلودگی هوا | خوب. بسیار مناسب فضای سبز شهری و کنار جادهها. |
| 30 | مقاومت به باد | خوب. ساقههای گلدهنده محکم هستند. |
| 31 | آفات و بیماریها | مقاومت بسیار بالا. تقریباً هیچ آفت یا بیماری جدی ندارد. گاهی شته یا تریپس ممکن است دیده شود. مهمترین آفت احتمالی: حلزون و لیسه که به برگهای جوان علاقه دارند. |
| 32 | نیاز هرس | کم. تنها حذف ساقههای گلدهنده پس از اتمام گلدهی و قطع برگهای خشکشده در اواخر پاییز یا اوایل بهار. |
| 33 | تغذیه (کوددهی) | نیاز کم. یک بار تغذیه در اوایل بهار با کود متعادل (۱۰-۱۰-۱۰) کافی است. کوددهی زیاد باعث رشد برگ و کاهش گل میشود. |
| 34 | روش تکثیر | تقسیم ریزوم در پاییز یا اوایل بهار (سادهترین و رایجترین روش). کاشت بذر (اما گیاهان حاصل ممکن است مشابه والد نباشند). |
| 35 | زمان کاشت/تقسیم | بهترین زمان: اوایل پاییز یا اوایل بهار. |
| 36 | فاصله کاشت | برای پوشش: ۴۰-۵۰ سانتیمتر. به عنوان تکبوته: ۶۰-۸۰ سانتیمتر. |
| 37 | کاربرد در طراحی | پوشش زمین و پرکننده فضا، حاشیهکاری و مرزبندی، کاشت در حواشی جادهها و بزرگراهها، کنترل فرسایش خاک در شیبها، باغهای طبیعی و کلبهای، گلهای شاخهبریده (عمر کوتاه). |
| 38 | مناسب فضای شهری | بسیار مناسب. برای پارکها، میادین، بلوارها و فضای سبز گسترده شهری بهدلیل مقاومت بالا ایدهآل است. |
| 39 | نکات اجرایی ویژه | تهاجمی بودن: ریزومها به سرعت گسترش مییابند. برای کنترل، میتوان آن را در گلدان یا با موانع فیزیکی در خاک کشت کرد. تمیز کردن: حذف گلهای پژمرده (و غلاف بذر) باعث میشود گیاه انرژی خود را صرف گلدهی بیشتر کند. گونه وحشی در ایران: فرمهای مشابه آن در مناطق شمالی ایران وجود دارد. |
| 40 | همنشینهای مناسب | سایر گیاهان چندساله مقاوم: سازو (Phlomis)، مریمگلی (Salvia)، گل مغزی (Lavender)، پامچال (Primula)، گراسهای زینتی. |
| 41 | ارزش اکولوژیک | جاذب hummingbirds (در آمریکا) و پروانهها. منبع شهد برای زنبورها. |
| 42 | هشدار/محدودیت | گسترش تهاجمی از طریق ریزوم و بذر (در برخی ارقام). هر گل فقط یک روز عمر میکند. ممکن است در فضای کوچک باغ، فضای زیادی را اشغال کند. |
| 43 | ویژگی برجسته | مقاومت فولادی، نگهداری نزدیک به صفر و توانایی رشد در سختترین شرایط. |
| 44 | چالش در ایران | تابستانهای بسیار خشک و داغ ممکن است دوره گلدهی را کوتاه کند. نیاز به آبیاری تکمیلی در این شرایط. |
| 45 | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: تقریباً همه مناطق ایران. مناطق ایدهآل: مناطق معتدل و نیمهخشک (تهران، اصفهان، شیراز، کرج، مشهد). مناطق سردسیر (آذربایجان، کردستان، خراسان شمالی). مناطق گرم و خشک جنوب (با آبیاری تکمیلی). مناطق مرطوب شمال (گیلان، مازندران) – بسیار مناسب و احتمالاً خودرو. |
| 46 | نکته مهم درباره گونه | Hemerocallis fulva اغلب سهپلوئید است و تولید بذر نمیکند (تکثیر فقط از طریق ریزوم). این یک مزیت برای جلوگیری از تهاجم از طریق بذر است. اما ارقام دیگر ممکن است بذر دهند. |
| 47 | کاربرد خوراکی (با احتیاط) | جوانههای گل (غنچه) و گلهای برخی گونههای روز در آشپزی چینی استفاده میشوند (“گل طلایی”). اما حتماً باید از گونههای خوراکی مطمئن بود و در مصرف زیادهروی نکرد، زیرا ممکن است باعث ناراحتی گوارشی شود. |
| 48 | جایگزینهای ارقام جدید | هزاران رقم هیبرید با رنگها (زرد، صورتی، بنفش، چندرنگ)، اندازهها و دورههای گلدهی مختلف وجود دارد که کنترل رشد سادهتری دارند. |



