زنبق رشتی

زنبق رشتی با نام علمی Hemerocallis fulva  گیاهی چندساله، فوق‌العاده مقاوم و با گل‌های دراماتیک است که با وجود عمر کوتاه هر گل (معمولاً چند روز)، به‌طور مداوم غنچه‌های جدید تولید می‌کند. این گونه خاص (فولوا) معمولاً به رنگ نارنجی-قرمز است و به‌صورت وحشی در بسیاری از مناطق ایران نیز دیده می‌شود. زنبق رشتی گیاهی چندسایه، علفی و کاملاً مقاوم از خانواده Asphodelaceae است که به‌خاطر گل‌های بزرگ، شیپوری شکل و به رنگ نارنجی-قرمز با مرکز زرد که بر روی ساقه‌های بلند و بدون برگ (اسکیپ) ظاهر می‌شوند، شهرت دارد. نام “یکروزه” به عمر کوتاه هر گل اشاره دارد، اما هر ساقه گل‌دهنده دارای چندین غنچه است که به‌تدریج و در طول چند هفته باز می‌شوند و نمایشی طولانی‌مدت ایجاد می‌کنند. برگ‌های آن خطی، بلند و قوسی شکل هستند و توده‌ای متراکم و فون‌مانند ایجاد می‌کنند که حتی پس از گل‌دهی نیز زینتی است. این گیاه با رشد سریع، سیستم ریشه‌ای غده‌ای قوی و توانایی تحمل شرایط سخت، به یک گیاه پوششی عالی، کنترل کننده فرسایش و پرکننده فضای باغ تبدیل شده است. در ایران، به‌ویژه در مناطق شمالی، گونه‌های مشابه آن به‌صورت خودرو نیز یافت می‌شوند.

ردیف مشخصه توضیح
1 نام علمی Hemerocallis fulva (L.) L.
2 نام فارسی زنبق رشتی
3 نام انگلیسی Orange Daylily, Tawny Daylily, Ditch Lily
4 خانواده Asphodelaceae (زنبقیان سابق: Xanthorrhoeaceae)
5 تیپ گیاهی گیاه علفی چندساله ریزوم‌دار
6 ارتفاع کل گیاه برگ‌ها: ۵۰-۷۰ سانتی‌متر؛ ساقه گل‌دهنده: ۸۰-۱۲۰ سانتی‌متر
7 گسترش ۶۰ سانتی‌متر تا ۱ متر (به مرور زمان توده‌های بزرگ تشکیل می‌دهد)
8 فرم رشد توده‌ای فون‌مانند از برگ‌های قوسی شکل
9 سرعت رشد سریع تا بسیار سریع (ریزوم‌ها به سرعت گسترش می‌یابند)
10 طول عمر بسیار طولانی (دهه‌ها)
11 رنگ برگ سبز متوسط تا سبز تیره
12 نوع برگ خطی، بلند، کشیده و قوسی شکل (مانند برگ علف)
13 ریزش برگ نیمه‌همیشه‌سبز تا برگریز (بسته به سرمای زمستان). در مناطق سرد برگ‌ها از بین می‌روند و بهار دوباره می‌رویند.
14 زمان گل‌دهی اواخر بهار تا اواسط تابستان (خرداد تا مرداد). اوج گل‌دهی حدود یک ماه است.
15 رنگ گل نارنجی-قرمز (Tawny orange) با گلبرگ‌هایی که اغلب پشت‌شان خطوط قرمز دارد و گلوگاه زرد.
16 عطر گل معمولاً فاقد عطر قابل‌توجه در این گونه خاص.
17 نوع گل گل‌های بزرگ شیپوری شکل (Trumpet)، ۶ گلبرگ/کاسبرگ، قطر ۱۰-۱۵ سانتی‌متر. هر ساقه چندین غنچه دارد.
18 ارزش زینتی زیاد (گل‌های نمایشی و فرم برگ‌های جذاب).
19 ارزش اقتصادی متوسط (گیاه زینتی و فضای سبز). جوانه‌ها و گل‌های برخی گونه‌ها در آشپزی شرقی استفاده می‌شود (با احتیاط).
20 سیستم ریشه ریزوم‌دار (ساقه زیرزمینی)، قوی و گسترده. می‌تواند تهاجمی باشد.
21 مقاومت به سرما بسیار زیاد. تا -۳۵ درجه سانتی‌گراد و پایین‌تر را تحمل می‌کند (Zone 3).
22 مقاومت به گرما بسیار زیاد. تحمل بالایی در برابر گرمای تابستان دارد.
23 تحمل خشکی زیاد. پس از استقرار، دوره‌های خشکی را به خوبی تحمل می‌کند. اما برای گل‌دهی بهتر، رطوبت متوسط نیاز است.
24 نیاز آبی کم تا متوسط. آبیاری منظم در دوره گل‌دهی کیفیت و کمیت گل را افزایش می‌دهد.
25 نیاز نوری آفتاب کامل تا نیمه‌سایه. در آفتاب کامل بهترین گل‌دهی را دارد. در سایه زیاد، گل نمی‌دهد یا گل‌دهی شدیداً کاهش می‌یابد.
26 نوع خاک تقریباً هر نوع خاکی را تحمل می‌کند (خاک‌های رسی سنگین تا شنی سبک). خاک با زهکشی خوب و حاصلخیز متوسط ایده‌آل است.
27 زهکشی خاک خوب. تحمل ماندابی کوتاه‌مدت را دارد اما زهکشی خوب ترجیح داده می‌شود.
28 تحمل شوری متوسط.
29 تحمل آلودگی هوا خوب. بسیار مناسب فضای سبز شهری و کنار جاده‌ها.
30 مقاومت به باد خوب. ساقه‌های گل‌دهنده محکم هستند.
31 آفات و بیماری‌ها مقاومت بسیار بالا. تقریباً هیچ آفت یا بیماری جدی ندارد. گاهی شته یا تریپس ممکن است دیده شود. مهمترین آفت احتمالی: حلزون و لیسه که به برگ‌های جوان علاقه دارند.
32 نیاز هرس کم. تنها حذف ساقه‌های گل‌دهنده پس از اتمام گل‌دهی و قطع برگ‌های خشک‌شده در اواخر پاییز یا اوایل بهار.
33 تغذیه (کوددهی) نیاز کم. یک بار تغذیه در اوایل بهار با کود متعادل (۱۰-۱۰-۱۰) کافی است. کوددهی زیاد باعث رشد برگ و کاهش گل می‌شود.
34 روش تکثیر تقسیم ریزوم در پاییز یا اوایل بهار (ساده‌ترین و رایج‌ترین روش). کاشت بذر (اما گیاهان حاصل ممکن است مشابه والد نباشند).
35 زمان کاشت/تقسیم بهترین زمان: اوایل پاییز یا اوایل بهار.
36 فاصله کاشت برای پوشش: ۴۰-۵۰ سانتی‌متر. به عنوان تک‌بوته: ۶۰-۸۰ سانتی‌متر.
37 کاربرد در طراحی پوشش زمین و پرکننده فضا، حاشیه‌کاری و مرزبندی، کاشت در حواشی جاده‌ها و بزرگراه‌ها، کنترل فرسایش خاک در شیب‌ها، باغ‌های طبیعی و کلبه‌ای، گل‌های شاخه‌بریده (عمر کوتاه).
38 مناسب فضای شهری بسیار مناسب. برای پارک‌ها، میادین، بلوارها و فضای سبز گسترده شهری به‌دلیل مقاومت بالا ایده‌آل است.
39 نکات اجرایی ویژه تهاجمی بودن: ریزوم‌ها به سرعت گسترش می‌یابند. برای کنترل، می‌توان آن را در گلدان یا با موانع فیزیکی در خاک کشت کرد. تمیز کردن: حذف گل‌های پژمرده (و غلاف بذر) باعث می‌شود گیاه انرژی خود را صرف گل‌دهی بیشتر کند. گونه وحشی در ایران: فرم‌های مشابه آن در مناطق شمالی ایران وجود دارد.
40 همنشین‌های مناسب سایر گیاهان چندساله مقاوم: سازو (Phlomis)، مریم‌گلی (Salvia)، گل مغزی (Lavender)، پامچال (Primula)، گراس‌های زینتی.
41 ارزش اکولوژیک جاذب hummingbirds (در آمریکا) و پروانه‌ها. منبع شهد برای زنبورها.
42 هشدار/محدودیت گسترش تهاجمی از طریق ریزوم و بذر (در برخی ارقام). هر گل فقط یک روز عمر می‌کند. ممکن است در فضای کوچک باغ، فضای زیادی را اشغال کند.
43 ویژگی برجسته مقاومت فولادی، نگهداری نزدیک به صفر و توانایی رشد در سخت‌ترین شرایط.
44 چالش در ایران تابستان‌های بسیار خشک و داغ ممکن است دوره گل‌دهی را کوتاه کند. نیاز به آبیاری تکمیلی در این شرایط.
45 اقلیم پیشنهادی در ایران به‌ترین اقلیم: تقریباً همه مناطق ایران. مناطق ایده‌آل: مناطق معتدل و نیمه‌خشک (تهران، اصفهان، شیراز، کرج، مشهد). مناطق سردسیر (آذربایجان، کردستان، خراسان شمالی). مناطق گرم و خشک جنوب (با آبیاری تکمیلی). مناطق مرطوب شمال (گیلان، مازندران) – بسیار مناسب و احتمالاً خودرو.
46 نکته مهم درباره گونه Hemerocallis fulva اغلب سه‌پلوئید است و تولید بذر نمی‌کند (تکثیر فقط از طریق ریزوم). این یک مزیت برای جلوگیری از تهاجم از طریق بذر است. اما ارقام دیگر ممکن است بذر دهند.
47 کاربرد خوراکی (با احتیاط) جوانه‌های گل (غنچه) و گل‌های برخی گونه‌های روز در آشپزی چینی استفاده می‌شوند (“گل طلایی”). اما حتماً باید از گونه‌های خوراکی مطمئن بود و در مصرف زیاده‌روی نکرد، زیرا ممکن است باعث ناراحتی گوارشی شود.
48 جایگزین‌های ارقام جدید هزاران رقم هیبرید با رنگ‌ها (زرد، صورتی، بنفش، چندرنگ)، اندازه‌ها و دوره‌های گل‌دهی مختلف وجود دارد که کنترل رشد ساده‌تری دارند.