گرزی
مشعل فروزان تابستانی در باغهای ایرانی
گرزی با نام علمی Kniphofia uvaria که در ایران با نامهای مشعل گل، گل سپر طلایی، تیزر آتشین یا راستگل شناخته میشود، یک گیاه علفی چندساله چشمگیر و مجسمهوار از خانواده آسفودلاسه (Xanthorrhoeaceae) است که خاستگاه آن مناطق مرتفع و مرطوب جنوب آفریقا میباشد. این گیاه خارقالعاده بهخاطر گلآذینهای خیرهکننده و میخکی شکل خود شهرت جهانی یافته است که شبیه به مشعلهای آتشین یا آبنبات چوبی (Red Hot Poker) هستند و از ترکیبی از گلهای لولهای و باریک به رنگهای قرمز نارنجی آتشین در بالا که به تدریج به زرد طلایی در پایین تبدیل میشوند، تشکیل شدهاند. این نمایش رنگین گرم، نماد انرژی، گرما و تابستان است و تضادی تماشایی با برگهای باریک و علفی شکل گیاه ایجاد میکند.
ظاهر مشعل گل، عمودی و کاملاً چشمگیر است. گیاه تودهای متراکم از برگهای سبز تیره، باریک و قوسدار شبیه به چمن تولید میکند که بافتی پرپشت در پایه ایجاد میکند. از اواخر بهار تا اوایل پاییز (بسته به گونه و رقم)، ساقههای گلدهنده بلند، بدون برگ و محکم از میان این توده سبز سر برمیآورند و به ارتفاع ۱ تا ۱.۵ متر میرسند. هر ساقه، یک گلآذین متراکم و استوانهای را حمل میکند که میتواند تا ۱۵ سانتیمتر طول داشته باشد. این گلها جاذب قدرتمند مرغان مگسخوار، پروانهها و زنبورهای عسل هستند و حیات پرجنبوجوشی به باغ میبخشند. این گیاه با وجود ظاهر عجیب و گرمادوستش، مقاومتی قابل قبول به سرما دارد.
از نظر سازگاری با اقلیم ایران، مشعل گل یک گیاه با پتانسیل بالا برای مناطق معتدل و حتی سردسیر ایران است. مقاومت خوب آن به سرما، نیاز آبی متوسط و توانایی رشد در خاکهای نسبتاً فقیر، همراه با گلدهی خیرهکننده و طولانی، آن را به نقطه کانونی ایدهآل در حاشیههای مختلط تابستانه، کاشت کنار برکهها، ایجاد پسزمینههای رنگین و باغهای طبیعی تبدیل کرده است. این گیاه برای افزودن ارتفاع، رنگ و جذابیت اکولوژیک به باغهای ایرانی، انتخابی جسورانه و پربازده است.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Kniphofia uvaria (L.) Oken |
| 2 | نام فارسی | گرزی، مشعل گل، تیزِر آتشین، راستگل |
| 3 | نام انگلیسی | Red Hot Poker, Torch Lily, Poker Plant |
| 4 | خانواده | Asphodelaceae (زنبقیان سابق: Xanthorrhoeaceae) |
| 5 | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندسایه همیشهسبز/نیمههمیشهسبز |
| 6 | ارتفاع برگها | ۶۰ تا ۹۰ سانتیمتر (توده برگ) |
| 7 | ارتفاع با گل | ۱ تا ۱.۵ متر (گاهی تا ۱.۸ متر) |
| 8 | گسترش گیاه | ۶۰ تا ۹۰ سانتیمتر |
| 9 | فرم رشد | تودهای رزتی (طوقهای) از برگها، با ساقههای گلدهنده عمودی. |
| 10 | سرعت رشد | آهسته تا متوسط (برای رسیدن به اندازه کامل و گلدهی خوب ممکن است ۲-۳ سال زمان ببرد). |
| 11 | طول عمر | چندساله طولانیعمر (با تقسیم دورهای). |
| 12 | رنگ برگ | سبز تیره تا سبز مایل به آبی (glaucous). |
| 13 | نوع برگ | ساده، باریک، خطی و قوسدار (شبیه برگ علف بلند)، با حاشیه صاف یا کمی زبر، طول تا ۹۰ سانتیمتر. |
| 14 | ریزش برگ | نیمههمیشهسبز (در مناطق سرد برگها ممکن از بین بروند یا آسیب ببینند). |
| 15 | زمان گلدهی | اواخر بهار تا اوایل پاییز (خرداد تا مهر)، با اوج گلدهی در تابستان. ارقام مختلف دوره گلدهی متفاوتی دارند. |
| 16 | رنگ گل | دو رنگ متداول: نارنجی-قرمز آتشین در بالا که به زرد طلایی در پایین محو میشود. همچنین ارقامی به رنگ زرد خالص، کرم، مرجانی و قرمز وجود دارد. |
| 17 | عطر گل | فاقد عطر قوی. |
| 18 | نوع گل | گلهای کوچک، لولهای و آویزان، مجتمع در گلآذینهای متراکم، استوانهای و انتهایی (Raceme) بر روی ساقههای محکم. گلها از پایین به بالا باز میشوند. |
| 19 | ارزش زینتی | بسیار زیاد (گلآذینهای چشمگیر و رنگین، فرم عمودی و مجسمهوار). |
| 20 | ارزش اقتصادی | متوسط (گیاه زینتی محبوب باغهای معاصر). |
| 21 | سیستم ریشه | ریشههای گوشتی و ضخیم (ریزوم کوتاه). |
| 22 | مقاومت به سرما | خوب. تا -۱۵ درجه سانتیگراد را با مالچ پاییزی تحمل میکند (Zone 6). در مناطق سردتر نیاز به محافظت دارد. |
| 23 | مقاومت به گرما | خوب. گرمای تابستان را تحمل میکند، اما در گرمای شدید و خشکی، برگها ممکن است سوخته و گلدهی کاهش یابد. |
| 24 | تحمل خشکی | متوسط. پس از استقرار، تا حدی به خشکی مقاوم است، اما برای گلدهی مطلوب به رطوبت منظم خاک نیاز دارد. |
| 25 | نیاز آبی | متوسط. خاک باید در طول فصل رشد به طور یکنواخت مرطوب باشد، اما نه خیس. در تابستان به آبیاری منظم نیاز دارد. |
| 26 | نیاز نوری | آفتاب کامل (حداقل ۶ ساعت). در نیمهسایه گلدهی ضعیفتر و ساقهها ممکن است نیاز به قیم داشته باشند. |
| 27 | نوع خاک | خاک غنی، حاصلخیز، با زهکشی عالی و مقداری مواد آلی. خاکهای لومی سبک ایدهآل هستند. از خاکهای سنگین رسی که در زمستان مرطوب میمانند بپرهیزید. |
| 28 | زهکشی خاک | باید عالی باشد. ماندابی زمستانی ریشههای گوشتی را میپوساند. |
| 29 | تحمل شوری | کم. |
| 30 | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| 31 | مقاومت به باد | متوسط. ساقههای گلدهنده محکم هستند، اما در مناطق پرباد بهتر است از قیم استفاده شود یا در گروههای متراکم کاشته شود. |
| 32 | آفات و بیماریها | مقاومت نسبتاً خوب. گاهی ممکن است مورد حمله شته یا کرم برگخوار قرار گیرد. بیماری: پوسیدگی ریشه در اثر زهکشی بد. |
| 33 | نیاز هرس | متوسط. حذف ساقههای گلدهنده پس از پژمردگی برای تشویق گلدهی مجدد (در برخی ارقام). هرس برگهای قدیمی و آسیبدیده در بهار برای تمیزی گیاه. |
| 34 | تغذیه (کوددهی) | نیاز متوسط. در بهار با کود کامل یا کمپوست پوسیده تغذیه شود. از کودهای نیتروژنه زیاد پرهیز کنید. |
| 35 | روش تکثیر | ۱. تقسیم بوته در بهار یا پاییز (هر ۳-۴ سال یکبار برای جوانسازی). ۲. کاشت بذر (اما گیاهان حاصل ممکن است با والد یکسان نباشند و چند سال تا گلدهی زمان ببرد). |
| 36 | فاصله کاشت | ۶۰ تا ۹۰ سانتیمتر (به دلیل گسترش برگها). |
| 37 | کاربرد در طراحی | نقطه کانونی در حاشیههای مختلط، کاشت در کنار برکه یا استخر، پسزمینه باغچههای تابستانه، باغهای طبیعی و مرتعی، گل شاخهبریده (عمر نسبتاً کوتاه). |
| 38 | مناسب فضای شهری | مناسب برای پارکهای بزرگ، باغهای شهری با خاک خوب و میادین که فضای کافی برای نمایش آن وجود دارد. |
| 39 | نکات اجرایی ویژه | محافظت زمستانی: در مناطق سرد، پس از یخزدگی خاک، پای گیاه را با مالچ ضخیم (مانند کاه یا برگ خشک) بپوشانید. تقسیم: تقسیم منظم (هر چند سال یکبار) گیاه را قوی و پرگل نگه میدارد. |
| 40 | همنشینهای مناسب | دیگر گیاهان تابستانه بلندقامت: دلفینیوم، فنلکان (Echinacea)، مردابنشین (Liatris)، چمن زینتی (Miscanthus). |
| 41 | ارزش اکولوژیک | جاذب عالی مرغان مگسخوار (Hummingbirds)، پروانهها و زنبورهای عسل به دلیل شکل لولهای و رنگ روشن گلها. |
| 42 | هشدار/محدودیت | رشد آهسته در سالهای اول. حساسیت به پوسیدگی ریشه در زهکشی بد. نیاز به فضای کافی برای نمایش فرم آن. |
| 43 | ویژگی برجسته | گلآذینهای مشعلمانند و رنگ گرم که از دور جلب توجه میکند و پرندگان را به باغ میکشاند. |
| 44 | چالش در ایران | تابستانهای بسیار گرم و خشک در مناطق مرکزی و جنوبی که میتواند باعث استرس گیاه و نیاز به آبیاری زیاد شود. زمستانهای مرطوب و سرد در برخی مناطق که خطر پوسیدگی را افزایش میدهد. |
| 45 | راهکار برای ایران | کاشت در خاک بسیار زهکشیشده (حتی در بسترهای مرتفع). مالچگذاری برای حفظ رطوبت در تابستان و محافظت در زمستان. انتخاب محل با آفتاب صبح و سایه بعدازظهر در مناطق گرم. |
| 46 | ارقام متنوع | ارقام پاکوتاهتر (مانند ‘Little Maid’ با گلهای کرم-زرد) و ارقام با رنگهای ملایمتر وجود دارند. |
| 47 | آبیاری در ایران | در تابستان، آبیاری عمیق هفتهای یکبار ضروری است. در بهار و پاییز هر ۱۰-۱۴ روز یکبار. در زمستان آبیاری را متوقف کنید. |
| 48 | محل کاشت در باغ ایرانی | کنار دیوارهای آفتابگیر، در حاشیههای پشتِ باغچههای مختلط، نزدیک به نقطهای که بتوان از داخل خانه آن را دید (به دلیل جذابیت بصری بالا). |
| 49 | نامهای دیگر | به دلیل شکل گلآذین، به آن “Red Hot Poker” (پوکر داغ قرمز) نیز میگویند. |
| 50 | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق معتدل کوهپایهای با تابستانهای خنک تا ملایم و زمستانهای سرد اما نه یخبندان شدید (البرز مرکزی، زاگرس مرکزی: اطراف تهران، کرج، همدان، شیراز، ارومیه). مناطق مناسب با مراقبت: مناطق مرکزی (اصفهان، یزد) با تأمین سایه بعدازظهر و آبیاری منظم. مناطق نامناسب: مناطق گرم و مرطوب جنوب، مناطق با زمستانهای بسیار سرد و مرطوب و مناطق کویری با تابستانهای داغ و خشک. |






