اسطوخودوس
اسطوخودوس با نام علمی Lavandula angustifolia که با نامهای «پودنه»، «پودنه اروپایی» یا «فودنج» نیز شناخته میشود، گیاهی علفی چندساله خزنده و بسیار معطر از خانواده بزرگ نعناعیان (Lamiaceae) است. خاستگاه آن اروپا، شمال آفریقا و بخشهایی از خاورمیانه میباشد. این گیاه بهخاطر عطر تند، تیز و کافوری-نعنایی برگهای ریز خود که با مالش شدت میگیرد، شهرت دارد. برخلاف بسیاری از نعناعهای دیگر، پودنه اغلب عادت رشدی فشرده و خزنده (پروج) دارد و ساقههای آن میتوانند در تماس با خاک ریشهدهی کنند و یک پوشش متراکم و معطر ایجاد نمایند. برگهای کوچک، بیضی شکل و کرکدار آن به رنگ سبز تیره تا خاکستری-سبز هستند. در اواسط تا اواخر تابستان، حلقههای متراکمی از گلهای کوچک و بنفش-ارغوانی روشن در محل اتصال برگ به ساقه (گرهها) ظاهر میشوند که بسیار جاذب زنبورها و پروانهها هستند. این گیاه در طول تاریخ کاربردهای دارویی گستردهای داشته است، اما باید توجه داشت که اسانس آن (پولگون) در مقادیر زیاد میتواند سمی باشد و مصرف خوراکی آن باید با احتیاط و تحت نظر متخصص انجام شود.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Lavandula angustifolia Mill. (نامهای مترادف: L. officinalis, L. vera) |
| 2 | نام فارسی | اسطوخودوس، اسطوخودوس انگلیسی، اسطوخودوس دارویی، لاواندر |
| 3 | نام انگلیسی | English Lavender, True Lavender, Common Lavender |
| 4 | خانواده | Lamiaceae (نعناعیان) |
| 5 | تیپ گیاهی | درختچه کوچک چندساله همیشهسبز، نیمهچوبی |
| 6 | ارتفاع گیاه | ۳۰ تا ۶۰ سانتیمتر (با گل تا ۸۰ سانتیمتر) |
| 7 | گسترش گیاه | ۶۰ تا ۹۰ سانتیمتر |
| 8 | فرم رشد | گرد، کپهای، متراکم و منظم. |
| 9 | سرعت رشد | آهسته تا متوسط. |
| 10 | طول عمر | چندساله (۸-۱۰ سال با مراقبت خوب، پس از آن چوبی و کمپشت میشود). |
| 11 | رنگ برگ | نقرهای-سبز یا خاکستری-سبز (بسته به رقم). |
| 12 | نوع برگ | ساده، باریک، خطی-نیزهای، متقابل، حاشیه کامل، به طول ۲-۶ سانتیمتر، بسیار معطر. |
| 13 | ریزش برگ | همیشهسبز. |
| 14 | زمان گلدهی | اوایل تا اواسط تابستان (خرداد-تیر). برخی ارقام ممکن است گلدهی ضعیفتری در پاییز داشته باشند. |
| 15 | رنگ گل | بنفش-آبی از کمرنگ تا پررنگ. ارقامی با رنگ سفید (‘Alba’)، صورتی (‘Rosea’) و بنفش بسیار تیره (‘Hidcote’) نیز وجود دارند. |
| 16 | عطر گل | معطر قوی، شیرین، تازه و آرامشبخش (کیفیت عطر این گونه از همه بالاتر است). |
| 17 | نوع گل | گلهای کوچک دو لب، مجتمع در گلآذینهای سنبلهای باریک، متراکم و انتهایی بر روی ساقههای بلند و بدون برگ. |
| 18 | ارزش زینتی | بسیار زیاد (رنگ و عطر گل، فرم منظم بوته، برگهای نقرهای). |
| 19 | ارزش اقتصادی | بسیار بالا (اسانس گرانبها در عطرسازی، آروماتراپی و داروسازی، گیاه زینتی، گل خشک، دستهگل). |
| 20 | سیستم ریشه | عمیق، فیبری و گسترده (مقاوم به خشکی). |
| 21 | مقاومت به سرما | خوب. تا -۱۵ درجه سانتیگراد را تحمل میکند (Zone 5). در برابر رطوبت زمستانه حساس است. |
| 22 | مقاومت به گرما | خوب. گرمای خشک را ترجیح میدهد، اما در گرمای شدید و مرطوب ممکن است دچار استرس شود. |
| 23 | تحمل خشکی | بسیار زیاد. پس از استقرار کامل، به آبیاری بسیار کمی نیاز دارد. نماد گیاهان کمآب. |
| 24 | نیاز آبی | بسیار کم. تنها در دوره استقرار اولیه (سال اول) و خشکیهای استثنایی طولانی به آبیاری نیاز دارد. آبیاری زیاد کشنده است. |
| 25 | نیاز نوری | آفتاب کامل (حداقل ۸ ساعت). در سایه رشد ضعیف، عطر کم، گلدهی ناچیز و مستعد بیماری میشود. |
| 26 | نوع خاک | خاکهای شنی، سبک، با زهکشی عالی، فقیر، سنگریزهدار و آهکی. خاکهای سنگین، رسی و مرطوب دشمن این گیاه هستند. |
| 27 | زهکشی خاک | باید عالی باشد. شرط اول بقا و سلامت گیاه است. |
| 28 | تحمل شوری | متوسط. |
| 29 | تحمل آلودگی هوا | خوب. |
| 30 | مقاومت به باد | بسیار زیاد. |
| 31 | آفات و بیماریها | مقاومت نسبتاً بالا. بیماری اصلی: پوسیدگی ریشه و ساقه در اثر رطوبت زیاد خاک یا هوا. ممکن است دچار سفیدک پودری شود. آفت خاص شایعی ندارد. |
| 32 | نیاز هرس | بسیار مهم. هرس سالانه برای جلوگیری از چوبی شدن و باز شدن مرکز گیاه ضروری است. بهترین زمان هرس بلافاصله پس از گلدهی یا در اوایل بهار (قبل از رشد جدید) است. هرگز به چوب قهوهای قدیمی هرس نکنید. |
| 33 | تغذیه (کوددهی) | نیاز ندارد یا بسیار کم. در خاکهای بسیار فقیر، یک تغذیه سبک در بهار کافی است. کوددهی زیاد باعث رشد نرم و کاهش عطر میشود. |
| 34 | روش تکثیر | ۱. قلمه نیمهچوبی در اواخر تابستان (بهترین و رایجترین روش برای حفظ مشخصات رقم). ۲. تقسیم بوته (سخت، زیرا گیاه ریشه عمیق دارد). ۳. کاشت بذر (ممکن است با والد یکسان نباشد). |
| 35 | فاصله کاشت | برای پرچین: ۴۰-۵۰ سانتیمتر. تک بوته: ۶۰-۸۰ سانتیمتر. |
| 36 | کاربرد در طراحی | پرچینهای کوتاه رسمی و غیررسمی، حاشیهکاری مسیرها و باغچهها، باغهای صخرهای و مدیترانهای، باغهای معطر و درمانگر، کشت تجاری برای گل و اسانس، گلدان. |
| 37 | مناسب فضای شهری | بسیار مناسب برای فضای سبز کمنیاز شهری، میادین، روف گاردن و بالکنهای آفتابی. |
| 38 | نکات اجرایی ویژه | برداشت گل: برای حداکثر عطر، گلها را هنگامی که نصف تا دو سوم گلهای سنبله باز شدهاند، در صبح زود و پس از تبخیر شبنم بچینید. هرس اجباری: عدم هرس منظم، گیاه را زشت و کمعمر میکند. |
| 39 | همنشینهای مناسب | دیگر گیاهان مدیترانهای کمآب: رزماری، مریمگلی، آویشن، سنتولینا، گل گاوزبان. |
| 40 | ارزش اکولوژیک | جاذب فوقالعاده زنبورهای عسل، پروانهها و سایر حشرات مفید. یک گیاه شهددهی مهم. |
| 41 | هشدار/محدودیت | حساسیت شدید به ماندابی و رطوبت بالا. هرس نادرست (هرس به چوب قدیمی) میتواند گیاه را از بین ببرد. عمر محدود و نیاز به تجدید کاشت پس از ۸-۱۰ سال. |
| 42 | ویژگی برجسته | ترکیب عطر بینظیر و آرامشبخش، رنگ بنفش ملایم و مقاومت استثنایی به خشکی و شرایط سخت. |
| 43 | کاربرد دارویی و آروماتراپی | آرامشبخش اعصاب، ضد اضطراب، کمک به خواب، ضد عفونیکننده ملایم، التیامبخش سوختگی و گزش. |
| 44 | چالش در ایران | رطوبت بالا و بارندگی تابستانه در مناطق شمالی و غربی که میتواند باعث بیماری قارچی و پوسیدگی شود. خاکهای سنگین رسی در بسیاری از مناطق. |
| 45 | راهکار برای ایران | کاشت در بسترهای مرتفع با زهکشی عالی (ترکیب خاک با ماسه و سنگ ریزه). پوشش خاک با سنگریزه برای کاهش تبخیر و تماس برگ با خاک مرطوب. کاشت در شیبهای آفتابی. |
| 46 | ارقام معروف | ‘Hidcote’: کوتاه، بنفش تیره، بسیار معطر. ‘Munstead’: زودگل، بنفش روشن. ‘Royal Velvet’: گلهای بزرگ و بنفش مخملی. |
| 47 | آبیاری در ایران | پس از استقرار، به ندرت به آبیاری نیاز دارد. تنها در خشکیهای استثنایی تابستان (مثلاً هر ۳-۴ هفته یکبار) آبیاری عمیق انجام شود. |
| 48 | محل کاشت در باغ ایرانی | بلندترین و خشکترین نقطه باغ، روی دیوارهای خشکهچین، در باغهای صخرهای جنوبی. |
| 49 | برداشت و خشککردن | دستههای کوچک گل را با نخی ببندید و در مکانی تاریک، خشک و خنک با جریان هوا وارونه آویزان کنید. |
| 50 | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق معتدل، نیمهخشک و کوهپایهای با تابستان خشک و زمستان سرد (اصفهان، کرج، غرب تهران، همدان، شیراز، آذربایجان شرقی). مناطق مناسب با مراقبت شدید: مناطق مرطوب شمالی فقط در بسترهای بسیار زهکشیشده و محل آفتابی. مناطق نامناسب: مناطق گرم و مرطوب جنوبی (سواحل خلیج فارس). |
