بادرنجبویه
بادرنجبویه با نام علمی Melissa officinalis گیاهی دو ساله و جذاب از خانواده Onagraceae است که خاستگاه آن آمریکای شمالی میباشد اما امروزه در بسیاری از نقاط جهان بهصورت طبیعی شده یافت میشود. این گیاه با نامهای «شببو زرد»، «گل آزالیا» و «گل شمع» نیز شناخته میشود و بهخاطر گلهای درشت، زرد طلایی و معطر خود که در غروب تابستان باز شده و تا صبح دوام میآورند، شهرت افسانهای دارد. در سال اول زندگی، یک روزت متراکم از برگهای سرنیزهای و پرزدار در سطح زمین تشکیل میدهد. در سال دوم، ساقهای بلند، راست و اغلب منشعب با برگهای کوچکتر ظاهر شده و خوشهای از غنچههای استوانهای را تولید میکند که به تدریج و بهصورت متوالی به گلهای چهارپر زرد روشن تبدیل میشوند. گلها گردهافشانی توسط شبپرهها و زنبورها انجام میشود و پس از آن کپسولهای بذر دراز و چهارخانهای تشکیل میشوند که حاوی تعداد بسیار زیادی بذر ریز میباشند. روغن دانه گل مغربی (Evening Primrose Oil) که از بذرهای آن استخراج میشود، به دلیل دارا بودن مقادیر بالای اسید گاما-لینولنیک (GLA)، یک مکمل غذایی و دارویی بسیار ارزشمند برای سلامت پوست، هورمونها و کاهش التهاب محسوب میشود.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Melissa officinalis L. |
| ۲ | نام فارسی | بادرنجبویه، ترونج، مفرح القلب، وارنگ بو |
| ۳ | نام انگلیسی | Lemon Balm, Balm, Common Balm |
| ۴ | خانواده | Lamiaceae (نعناعیان) |
| ۵ | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله (خواب زمستانی دارد) |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۴۰ تا ۸۰ سانتیمتر (گاهی تا ۱ متر) |
| ۷ | گسترش گیاه | ۴۰ تا ۷۰ سانتیمتر |
| ۸ | فرم رشد | بوتهای، انبوه، با ساقههای راست و منشعب. |
| ۹ | سرعت رشد | سریع در فصل رشد (بهار و تابستان). |
| ۱۰ | طول عمر | چندساله (حدود ۵-۱۰ سال، اما با تقسیم ریشه هر ۳-۴ سال جوان میماند). |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز روشن تا سبز لیمویی (ارقام ابلق طلایی نیز وجود دارد). |
| ۱۲ | نوع برگ | ساده، قلبی شکل تا تخم مرغی، متقابل، حاشیه دندانهدار، سطح چروکیده، بسیار معطر. |
| ۱۳ | ریزش برگ | در پاییز و زمستان بخش هوایی از بین میرود و در بهار دوباره میروید (خزان کننده). |
| ۱۴ | زمان گلدهی | اوایل تا اواخر تابستان (تیر تا شهریور). |
| ۱۵ | رنگ گل | سفید، مایل به زرد یا کرم بسیار کمرنگ. |
| ۱۶ | عطر گل | ملایم. عطر اصلی از برگهاست. |
| ۱۷ | نوع گل | گلهای کوچک دو لبه، مجتمع در خوشههای کوچک در بغل برگهای بالایی. |
| ۱۸ | ارزش زینتی | متوسط تا زیاد (بیشتر به خاطر شاخ و برگ معطر و فرم بوتهای. گلها کوچک هستند). |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | بالا (صنایع داروسازی، چایهای گیاهی، عرقیات، اسانس). |
| ۲۰ | سیستم ریشه | سطحی و ریزومدار (ریزوم کوتاه). گسترش محدود. |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | خوب. تا -۱۵ درجه سانتیگراد را تحمل میکند (Zone 5). در زمستان بخش هوایی از بین میرود. |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | متوسط. گرما را تحمل میکند اما در گرمای شدید و خشک ممکن است سوختگی حاشیه برگ رخ دهد. |
| ۲۳ | تحمل خشکی | کم تا متوسط. نیاز به رطوبت نسبی خاک دارد. در خشکی شدید رشد متوقف شده و برگها پژمرده میشوند. |
| ۲۴ | نیاز آبی | متوسط. خاک باید به طور یکنواخت مرطوب (ولی نه خیس) باشد. در تابستانهای گرم به آبیاری منظم نیاز دارد. |
| ۲۵ | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه (حداقل ۴-۶ ساعت آفتاب مستقیم). در سایه کامل عطر کم و رشد علفی میشود. |
| ۲۶ | نوع خاک | خاکهای لومی، غنی از هوموس، با زهکشی خوب و مرطوب. |
| ۲۷ | زهکشی خاک | خوب. از ماندابی طولانی مدت بیزار است. |
| ۲۸ | تحمل شوری | کم. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | متوسط (ساقههای علفی ممکن است در باد شدید آسیب ببینند). |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | نسبتاً مقاوم. گاهی شته یا کنه تار عنکبوتی ممکن است حمله کند. در شرایط مرطوب و سایه مستعد سفیدک پودری و زنگ است. |
| ۳۲ | نیاز هرس | مهم. چیدن منظم سرشاخهها باعث پرپشتی و جلوگیری از گلدهی زودرس (و افزایش تولید برگ) میشود. پس از اولین یخبندان، ساقهها را از نزدیکی سطح زمین قطع کنید. |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | کم. یکبار در بهار با کمپوست یا کود آلی کامل کافی است. کوددهی زیاد باعث کاهش عطر میشود. |
| ۳۴ | روش تکثیر | ۱. تقسیم ریشه در بهار یا پاییز (بهترین و سریعترین روش). ۲. کاشت بذر در بهار. ۳. قلمه ساقه در بهار. |
| ۳۵ | فاصله کاشت | ۴۰ تا ۶۰ سانتیمتر. |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | باغهای گیاهان دارویی و معطر، حاشیهکاری باغهای سبزی، کاشت در گلدان، باغهای پروانه و زنبور، زیرکاشت درختان میوه. |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | مناسب برای باغچههای کوچک شهری، بالکنهای نیمهآفتاب و روف گاردنهایی با عمق خاک مناسب. |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | بهترین عطر: برگها را قبل از گلدهی در صبح جمعآوری کنید. کنترل رشد: تقسیم بوته هر ۳-۴ سال برای جلوگیری از مرکز تخلیه شده ضروری است. برای جلوگیری از خودبذری، گلها را قبل از تشکیل بذر بچینید. |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | نعناع فلفلی، مریمگلی، گل گاوزبان، ریحان، جعفری. (گیاهانی با نیاز آبی مشابه). |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | جاذب فوقالعاده زنبورهای عسل، پروانهها و حشرات مفید. |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | در صورت عدم هرس و کنترل، به راحتی بذر پاشی کرده و ممکن است در باغ پخش شود. نسبت به خشکی استرس زا حساس است. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | عطر لیموی تازه و آرامبخش برگها، خاصیت جاذبیت قوی برای زنبور عسل. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | دارویی: آرامبخش قوی، ضد اضطراب، ضد اسپاسم، کمک به خواب، بهبود گوارش. خوراکی: طعمدهنده در چایهای گیاهی، دمنوش، سالاد، دسر، ماهی و نوشیدنیها. |
| ۴۴ | چالش در ایران | تابستانهای بسیار خشک و گرم در مناطق مرکزی که نیاز به آبیاری منظم و حتی سایهجزئی دارد. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | کاشت در جایی که پسازظهر سایه داشته باشد. استفاده از مالچ برای حفظ رطوبت خاک. آبیاری منظم و عمیق در فصل گرما. |
| ۴۶ | ارقام مختلف | ‘Aurea’: برگهای ابلق زرد طلایی. ‘Citronella’: عطر لیموی قویتر. ‘Variegata’: برگهای ابلق سبز و کرم. |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | در بهار و پاییز هفتهای ۱-۲ بار، در تابستانهای گرم ممکن است نیاز به آبیاری هر ۲-۳ روز یکبار (بسته به خاک و دما) داشته باشد. |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | حاشیه باغچههای دارای سایهجزئی بعدازظهر، نزدیک به محل استراحت برای بهرهمندی از عطر آن، یا در باغهای زنبورداری. |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | سرشاخهها را قبل از گلدهی بچینید و در سایه و محل دارای جریان هوا خشک کنید. برای حفظ عطر بهتر، برگهای خشک شده را در ظرف دربسته نگهداری کنید. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق معتدل کوهستانی و نیمهمرطوب با تابستانهای خنکتر (شمال، شمال غرب، غرب: تهران، البرز، آذربایجان، همدان، گیلان، مازندران). مناطق مناسب: مناطق مرکزی با فراهم کردن سایهجزئی و آبیاری منظم. مناطق با محدودیت: مناطق جنوبی و کویری با تابستانهای بسیار داغ و خشک (نیاز به مراقبت ویژه). |

