پونه

پونه با نام علمی Leucanthemum maximum که با نام‌های «پودنه»، «پودنه اروپایی» یا «فودنج» نیز شناخته می‌شود،  گیاهی علفی چندساله خزنده و بسیار معطر از خانواده بزرگ نعناعیان (Lamiaceae) است. خاستگاه آن اروپا، شمال آفریقا و بخش‌هایی از خاورمیانه می‌باشد. این گیاه به‌خاطر عطر تند، تیز و کافوری-نعنایی برگ‌های ریز خود که با مالش شدت می‌گیرد، شهرت دارد. برخلاف بسیاری از نعناع‌های دیگر، پودنه اغلب عادت رشدی فشرده و خزنده (پروج) دارد و ساقه‌های آن می‌توانند در تماس با خاک ریشه‌دهی کنند و یک پوشش متراکم و معطر ایجاد نمایند. برگ‌های کوچک، بیضی شکل و کرک‌دار آن به رنگ سبز تیره تا خاکستری-سبز هستند. در اواسط تا اواخر تابستان، حلقه‌های متراکمی از گل‌های کوچک و بنفش-ارغوانی روشن در محل اتصال برگ به ساقه (گره‌ها) ظاهر می‌شوند که بسیار جاذب زنبورها و پروانه‌ها هستند. این گیاه در طول تاریخ کاربردهای دارویی گسترده‌ای داشته است، اما باید توجه داشت که اسانس آن (پولگون) در مقادیر زیاد می‌تواند سمی باشد و مصرف خوراکی آن باید با احتیاط و تحت نظر متخصص انجام شود.

ردیف مشخصه توضیح
۱ نام علمی Mentha pulegium L.
۲ نام فارسی پودنه، پونه، فودنج، پودنه اروپایی
۳ نام انگلیسی Pennyroyal, European Pennyroyal
۴ خانواده Lamiaceae (نعناعیان)
۵ تیپ گیاهی گیاه علفی چندساله خزنده (پروج)
۶ ارتفاع گیاه ۱۰ تا ۳۰ سانتی‌متر (ارتفاع برگسار)
۷ گسترش گیاه ۶۰ تا ۹۰ سانتی‌متر یا بیشتر (به صورت پوشش گسترده).
۸ فرم رشد خزنده، گسترده شونده، با ساقه‌هایی که در گره‌ها ریشه می‌زنند و تشکیل یک تشک (مَت) متراکم می‌دهند.
۹ سرعت رشد سریع در شرایط مناسب.
۱۰ طول عمر چندساله با عمری طولانی (در صورت جوان‌سازی و جلوگیری از چوبی شدن مرکز گیاه).
۱۱ رنگ برگ سبز تیره تا خاکستری-سبز.
۱۲ نوع برگ ساده، کوچک (۱-۲ سانتی‌متر)، بیضی تا تخم مرغی، متقابل، حاشیه کامل یا کمی دندانه‌دار، کرک‌دار و بسیار معطر.
۱۳ ریزش برگ نیمه همیشه‌سبز تا خزان‌کننده (بسته به شدت سرما). در مناطق معتدل بخشی از برگسار باقی می‌ماند.
۱۴ زمان گل‌دهی اواسط تابستان تا اوایل پاییز (تیر تا مهر).
۱۵ رنگ گل بنفش-ارغوانی روشن و جذاب.
۱۶ عطر گل معطر. عطر اصلی و قوی از برگ‌ها منتشر می‌شود.
۱۷ نوع گل گل‌های کوچک لوله‌ای دو لبه، مجتمع در دسته‌های گرد و متراکم (حلقه‌های کاذب) در گره‌های فوقانی ساقه.
۱۸ ارزش زینتی متوسط تا زیاد (به عنوان گیاه پوششی معطر و گل‌ده، مناسب برای فضاهای کوچک و بین سنگ‌ها).
۱۹ ارزش اقتصادی متوسط (در گذشته در طب سنتی و به عنوان حشره‌دافع استفاده می‌شد. امروزه بیشتر جنبه زینتی و باغی دارد). هشدار: اسانس آن سمی است.
۲۰ سیستم ریشه سطحی، فیبری و ریشه‌دهنده در گره‌های ساقه.
۲۱ مقاومت به سرما خوب. تا حدود -۱۵ درجه سانتی‌گراد را تحمل می‌کند (Zone 5). در سرمای شدید ممکن است بخش هوایی از بین برود اما در بهار دوباره می‌روید.
۲۲ مقاومت به گرما خوب. گرما را تحمل می‌کند اما در گرمای شدید و خشک نیاز به آبیاری بیشتری دارد.
۲۳ تحمل خشکی کم تا متوسط. به رطوبت نسبی خاک نیاز دارد و در خشکی طولانی استرس می‌بیند.
۲۴ نیاز آبی متوسط. خاک باید به طور یکنواخت مرطوب (نه خیس) نگه داشته شود. نسبت به سایر نعناع‌ها کمی تحمل بیشتری به خشکی موقتی دارد، اما برای رشد مطلوب به آب نیازمند است.
۲۵ نیاز نوری آفتاب کامل تا نیمه‌سایه (حداقل ۴-۶ ساعت آفتاب مستقیم). در سایه کامل رشد علفی و گلدهی ضعیف می‌شود.
۲۶ نوع خاک خاک‌های لومی، شنی لومی، مرطوب ولی با زهکشی خوب. می‌تواند خاک‌های فقیر تا نسبتاً غنی را تحمل کند.
۲۷ زهکشی خاک خوب ضروری است. اگرچه رطوبت دوست است، اما در خاک‌های غرقابی نمی‌ماند.
۲۸ تحمل شوری کم.
۲۹ تحمل آلودگی هوا متوسط.
۳۰ مقاومت به باد متوسط (به دلیل فرم خزنده و پخش شده، آسیب کمتری از باد می‌بیند).
۳۱ آفات و بیماری‌ها نسبتاً مقاوم. مانند سایر نعناعیان ممکن است گاهی مورد حمله شته یا کنه تار عنکبوتی قرار گیرد. در شرایط خیلی مرطوب و سایه ممکن است دچار سفیدک پودری شود. خاصیت دفع حشرات: بوی قوی آن برخی حشرات موذی را دفع می‌کند.
۳۲ نیاز هرس چیدن منظم سرشاخه‌ها برای جلوگیری از چوبی شدن مرکز گیاه و تشویق به رشد متراکم مفید است. پس از گلدهی می‌توان هرس سبک انجام داد.
۳۳ تغذیه (کوددهی) نیاز کم. در خاک‌های خیلی فقیر، یک تغذیه سبک در بهار با کمپوست کافی است. کوددهی زیاد باعث کاهش عطر و رشد بیش از حد علفی می‌شود.
۳۴ روش تکثیر بسیار آسان. ۱. تقسیم بوته در بهار یا پاییز. ۲. قلمه ساقه (که به راحتی در آب یا خاک ریشه می‌دهد). ۳. خوابانیدن ساقه. ۴. کاشت بذر (کمتر رایج).
۳۵ فاصله کاشت ۳۰ تا ۴۵ سانتی‌متر (به دلیل رشد خزنده، با فاصله کم نیز به سرعت فضای خالی را پر می‌کند).
۳۶ کاربرد در طراحی پوشش زمینی معطر، کاشت بین سنگفرش‌ها و ترک‌های پیاده‌رو، باغ‌های سنگی، حاشیه‌های مرطوب آبراه‌ها، گلدان‌های آویز، باغ‌های گیاهان دارویی (با رعایت احتیاط).
۳۷ مناسب فضای شهری بله، برای کاشت در باکس‌های گل شهری، بین بلوک‌های سنگ‌فرش در پارک‌ها و ایجاد پوشش معطر در فضاهای کوچک مناسب است.
۳۸ نکات اجرایی ویژه کنترل رشد: با کاشت در گلدان یا استفاده از موانع فیزیکی در زمین، می‌توان از گسترش بی‌رویه آن جلوگیری کرد. هشدار سمی بودن: از مصرف بی‌رویه و خودسرانه آن به ویژه برای زنان باردار، کودکان و افراد با مشکلات کبدی اکیداً خودداری شود.
۳۹ همنشین‌های مناسب گیاهانی با نیاز آبی مشابه که تحمل سایه‌جزئی را دارند، مانند: فراموشم‌مکن (Myosotis)، برخی سرخس‌های کوتاه، علف‌های زینتی کوچک.
۴۰ ارزش اکولوژیک جاذب خوب زنبورهای عسل، پروانه‌ها و سایر حشرات گرده‌افشان.
۴۱ هشدار/محدودیت ۱. سمی بودن (پولگون): مصرف خوراکی اسانس یا مقادیر زیاد گیاه تازه می‌تواند برای کبد سمی و حتی کشنده باشد. ۲. پخش شوندگی: می‌تواند به صورت تهاجمی فضای اطراف را پر کند اگر کنترل نشود.
۴۲ ویژگی برجسته عطر شدید و خنک کافوری-نعنایی که با لمس کردن تشدید می‌شود. فرم خزنده و پوششی عالی برای فضاهای کوچک.
۴۳ کاربرد دارویی و خوراکی دارویی (سنتی، با احتیاط شدید): در گذشته به صورت موضعی یا استنشاقی برای دفع حشرات، سرماخوردگی و مشکلات گوارشی استفاده می‌شد. هشدار: امروزه به دلیل سمیت، مصرف داخلی آن توسط پزشکان گیاه‌درمانی مدرن توصیه نمی‌شودخوراکی: به ندرت و با احتیاط بسیار زیاد به عنوان چاشنی استفاده می‌شود.
۴۴ چالش در ایران خطر گسترش بی‌رویه در مناطق مرطوب و نیمه‌مرطوب. همچنین خطر مصرف خودسرانه به دلیل شباهت اسمی با “پونه” (کاکوتی) که گیاهی متفاوت و کم‌خطرتر است.
۴۵ راهکار برای ایران کاشت کنترل‌شده در گلدان یا محوطه‌های محدود شده. آموزش: تفاوت بین پودنه (سمی) و کاکوتی (غالباً بی‌خطر) باید به وضوح آموزش داده شود. استفاده بیشتر به عنوان گیاه زینتی و معطر فضای باز.
۴۶ ارقام مختلف رقم ‘Upright’ با فرم رشد قائم‌تر وجود دارد. اما غالباً گونه اصلی کشت می‌شود.
۴۷ آبیاری در ایران در بیشتر مناطق ایران (به جز مناطق خیلی مرطوب شمال)، نیاز به آبیاری منظم در فصل گرم دارد تا خاک کاملاً خشک نشود. آبیاری هفته‌ای ۲-۳ بار در تابستان‌های خشک معمول است.
۴۸ محل کاشت در باغ ایرانی بین سنگ‌های باغ‌های صخره‌ای، کنار جوی‌های آب سنتی (با زهکشی خوب)، در حاشیه‌های مرطوب اما آفتابگیر باغ، و ترجیحاً در گلدان برای کنترل رشد و دسترسی آسان.
۴۹ برداشت و خشک‌کردن سرشاخه‌های برگدار را قبل یا در حین گلدهی بچینید و در سایه و جای خشک و خنک آویزان کنید. برای حفظ عطر، در ظرف دربسته نگهداری شود.
۵۰ اقلیم پیشنهادی در ایران بهترین اقلیم: مناطق معتدل و نیمه‌مرطوب با تابستان‌های خنک‌تر (مناطق شمالی، شمال غرب و غرب: گیلان، مازندران، آذربایجان، کردستان). مناطق مناسب: مناطق مرکزی با آبیاری منظم و سایه‌جزئی بعدازظهر. مناطق با محدودیت: مناطق جنوبی و کویری با گرمای شدید و خشکی زیاد (نیاز به مراقبت و آبیاری بسیار منظم دارد).
پونه