پونهسای البرزی
-
پونسای البرزی با نام علمی Nepeta racemosa، گیاهی چندساله علفی و بوتهای از خانواده Lamiaceae است. خاستگاه آن قفقاز و شمال ایران میباشد. این گیاه بهدلیل شاخ و برگ خاکستری-سبز معطر و گلهای کوچک و فراوانش که به رنگ بنفش-آبی هستند و در خوشههای متراکم روی ساقههایی بلندتر از برگها ظاهر میشوند، شناخته شده است. برگهای آن قلبی شکل، دندانهدار و پوشیده از کرکهای ریز هستند. این گونه که تحمل بالایی به خشکی دارد، برای پوشش زمین، حاشیهکاری و باغهای صخرهای ایدهآل است و اثر آرامشبخشی روی گربهها دارد.
-
در باغبانی آلمانی، این گیاه به عنوان یک جایگزین عالی برای اسطوخودوس در مناطق مرطوبتر شناخته میشود و به دلیل جذب زنبورها و پروانهها بسیار ارزشمند است. در چین، برخی گونههای جنس Nepeta در طب سنتی استفاده میشوند. تحقیقات فیتوشیمیایی بر روی گونههای مشابه، وجود ترکیباتی مانند نپتالاکتون (که بر گربهها اثر میگذارد) و خواص ضدالتهابی و آرامبخش احتمالی را نشان میدهند. این گیاه عمدتاً به عنوان یک گیاه زینتی کمتوقع و جاذب حشرات مفید کشت میشود.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Thymus vulgaris L. |
| 2 | نام فارسی | آویشن باغی، آویشن فرانسوی، صَتر (در متون قدیمی) |
| 3 | نام انگلیسی | Common Thyme, Garden Thyme, French Thyme |
| 4 | خانواده | Lamiaceae (نعناعیان) |
| 5 | تیپ گیاهی | درختچه کوچک چندساله همیشهسبز، نیمهچوبی |
| 6 | ارتفاع گیاه | ۱۵ تا ۳۰ سانتیمتر |
| 7 | گسترش گیاه | ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر (به مرور زمان گسترده میشود) |
| 8 | فرم رشد | بالشتکی متراکم، با ساقههای راست یا خزنده. |
| 9 | سرعت رشد | آهسته تا متوسط. |
| 10 | طول عمر | چندساله (۵-۶ سال بهرهدهی مطلوب دارد، پس از آن چوبی شده و نیاز به جوانسازی دارد). |
| 11 | رنگ برگ | سبز-خاکستری تا نقرهای در سطح بالا، روشنتر در پشت برگ. |
| 12 | نوع برگ | ساده، بسیار کوچک (۴-۸ میلیمتر)، نیزهای تا تخممرغی، متقابل، حاشیه کامل، اغلب لولهای یا حاشیه برگشته. |
| 13 | ریزش برگ | همیشهسبز (در تمام سال برگ دارد). |
| 14 | زمان گلدهی | اواخر بهار تا اوایل تابستان (خرداد-تیر). |
| 15 | رنگ گل | سفید، صورتی کمرنگ یا بنفش روشن. |
| 16 | عطر گل | بسیار معطر، گرم، تند و کمی کافوری (عطر اصلی از برگهاست). |
| 17 | نوع گل | گلهای ریز دو لب، مجتمع در گلآذینهای کوتاه و کُپهای در انتهای شاخهها. |
| 18 | ارزش زینتی | زیاد (فرم بالشتکی جذاب، برگهای نقرهای، گلدهی معطر، جذب زنبور). |
| 19 | ارزش اقتصادی | بسیار بالا (ادویه، گیاه دارویی، اسانس، صنایع غذایی و آرایشی-بهداشتی). |
| 20 | سیستم ریشه | عمیق، فیبری و گسترده (مقاوم به خشکی). |
| 21 | مقاومت به سرما | خوب. تا -۱۵ درجه سانتیگراد را تحمل میکند. در مناطقی با زمستانهای سردتر نیاز به پوشش یا کاشت در محل محافظتشده دارد. |
| 22 | مقاومت به گرما | بسیار زیاد. عاشق گرمای خشک و آفتاب شدید است. |
| 23 | تحمل خشکی | بسیار زیاد. پس از استقرار کامل، به آبیاری بسیار کمی نیاز دارد. نماد گیاهان کمآب (Xerophyte). |
| 24 | نیاز آبی | بسیار کم. تنها در دوره استقرار اولیه و خشکیهای بسیار شدید و طولانی به آبیاری نیاز دارد. آبیاری زیاد باعث پوسیدگی ریشه و کاهش عطر میشود. |
| 25 | نیاز نوری | آفتاب کامل (حداقل ۸ ساعت). در سایه رشد ضعیف، عطر کم و مستعد بیماری میشود. |
| 26 | نوع خاک | خاکهای شنی، سبک، با زهکشی عالی، فقیر و آهکی. خاکهای سنگین و مرطوب را تحمل نمیکند. |
| 27 | زهکشی خاک | باید عالی باشد. حساسیت مفرط به ماندابی و رطوبت پایدار ریشه. |
| 28 | تحمل شوری | متوسط. |
| 29 | تحمل آلودگی هوا | خوب. |
| 30 | مقاومت به باد | بسیار زیاد. به دلیل فرم فشرده و برگهای کوچک. |
| 31 | آفات و بیماریها | مقاومت بالا. در شرایط مرطوب و سایه ممکن است دچار پوسیدگی ریشه یا سفیدک پودری شود. آفت خاص شایعی ندارد. |
| 32 | نیاز هرس | بسیار مهم. هرس سالانه پس از گلدهی یا در اوایل بهار برای جلوگیری از چوبی شدن وسط بوته، حفظ فرم متراکم و تحریک رشد جوانههای جدید و معطر. میتوان تا یکسوم ارتفاع هرس کرد. |
| 33 | تغذیه (کوددهی) | نیاز بسیار کم یا هیچ. در خاکهای بسیار فقیر، یک تغذیه سبک در بهار با کود کامل رقیقشده کافی است. کوددهی زیاد باعث رشد نرم و کاهش عطر میشود. |
| 34 | روش تکثیر | ۱. قلمه نیمهچوبی در اواخر بهار/تابستان (بهترین روش). ۲. تقسیم بوته در بهار. ۳. خوابانیدن. ۴. کاشت بذر (با تنوع ژنتیکی همراه است). |
| 35 | فاصله کاشت | ۲۵ تا ۳۵ سانتیمتر (برای ایجاد پوشش متراکم). |
| 36 | کاربرد در طراحی | پوشش زمینی کمنیاز و معطر، حاشیهکاری مسیرهای آفتابی، باغهای صخرهای و مدیترانهای، کاشت بین سنگفرشها، باغهای گیاهان دارویی و آشپزی، گلدان و سبدهای آویز. |
| 37 | مناسب فضای شهری | بسیار مناسب برای روف گاردنها، میادین آفتابی، حاشیه بزرگراهها و فضای سبز کمنیاز شهری. |
| 38 | نکات اجرایی ویژه | برداشت: برای حداکثر عطر، برگها را قبل از ظهر در روزهای آفتابی و پیش از گلدهی یا در حین آن بچینید. جوانسازی: گیاهان قدیمی و چوبی شده را با تقسیم یا قلمهگیری جایگزین کنید. کاشت همراه: در باغ سبزیجات، همراه خوبی برای کلم و توت فرنگی است (دافع برخی آفات). |
| 39 | همنشینهای مناسب | دیگر گیاهان مدیترانهای کمآب: رزماری (Rosmarinus)، اسطوخودوس (Lavandula)، مریمگلی (Salvia)، سنتولینا (Santolina). |
| 40 | ارزش اکولوژیک | جاذب فوقالعاده زنبورهای عسل و سایر حشرات مفید. یک گیاه شهددهی مهم. |
| 41 | هشدار/محدودیت | حساسیت شدید به ماندابی و خاکهای سنگین. رشد آهسته. چوبی شدن پس از چند سال و نیاز به جوانسازی. |
| 42 | ویژگی برجسته | ترکیب بینظیر عطر گرم دارویی-ادویهای، مقاومت فولادی به خشکی و فرم زیبای بالشتکی. |
| 43 | کاربرد دارویی و خوراکی | دارویی: ضدعفونیکننده، ضداسپاسم، خلطآور، آنتیاکسیدان قوی. خوراکی: ادویه در سوپ، خورش، گوشت، مرغ، سس و نان. |
| 44 | چالش در ایران | بارندگیهای تابستانه و رطوبت بالا در مناطق شمالی که میتواند باعث بیماری قارچی شود. |
| 45 | راهکار برای ایران | کاشت در بسترهای مرتفع با زهکشی عالی. پرهیز از آبیاری برگها. کاشت در آفتاب کامل و محلهای دارای جریان هوا. |
| 46 | ارقام مختلف | ارقامی با عطر لیمویی (T. vulgaris ‘Silver Posie’) یا عطر دارچینی وجود دارند. |
| 47 | آبیاری در ایران | فقط در دوره استقرار (سال اول) به آبیاری منظم نیاز دارد. پس از آن، آبیاری تنها در صورت خشکی مفرط (مثلاً ماهی یک بار در تابستانهای خشک). |
| 48 | محل کاشت در باغ ایرانی | آفتابگیرترین و خشکترین نقطه باغ، روی دیوارهای خشکهچین، در باغهای صخرهای جنوبی. |
| 49 | برداشت و خشککردن | سرشاخههای جوان را بچینید و در سایه و جای خشک و خنک آویزان کنید تا خشک شود. |
| 50 | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق معتدل، نیمهخشک و کوهپایهای با تابستان خشک (اکثر مناطق مرکزی، غربی و جنوبی: تهران، اصفهان، شیراز، کرج، یزد، کرمان). مناطق مناسب: سواحل جنوبی با زهکشی عالی. مناطق با محدودیت: مناطق بسیار مرطوب شمال (به دلیل رطوبت بالا) و مناطق سردسیر با یخبندانهای شدید و طولانی (نیاز به پوشش زمستانه). |
