گل صدتومانی
گل صدتومانی با نام علمی Paeonia lactiflora برگی معطر و زرین در باغهای مدیترانهای ایران. این گیاه را با نامهای محلی مختلفی چون گل علف طلایی، کُهنگیاه ایتالیایی یا در بازار جهانی با عنوان Curry Plant (به دلیل عطرش) میشناسند. هلیکرایسم ایتالیکوم یک درختچه کوچک چندساله و نیمهچوبی از خانواده کاسنیان (Asteraceae) است که خاستگاه آن مناطق خشک و صخرهای حاشیه دریای مدیترانه است. شهرت اصلی این گیاه، به بافت نقرهای-خاکستری مخملی برگهای سوزنی شکل و عطر گرم، ادویهای و شیرین آن بازمیگردد که تلفیقی از رایحه کُرَک (کوریاندر)، مریمگلی و ادویه کاری را تداعی میکند. این عطر قوی، به ویژه در روزهای گرم و پس از لمس یا باران، در هوا منتشر میشود و حس و حال یک باغ مدیترانهای را زنده میکند.
ظاهر گیاه به شکل تودهای متراکم، کپهای و بالشتکی است که از ساقههای نازک و منشعب پوشیده از برگهای خطی و بسیار معطر تشکیل شده است. در اواخر بهار و سراسر تابستان، ساقههای گلدهنده بلندتری از میان این توده نقرهای بیرون میآیند و خوشههای متراکم و کروی از گلهای کوچک و زرد طلایی را به نمایش میگذارند. این گلها که به “گلهای جاودان” معروفند، حتی پس از خشک شدن نیز رنگ و فرم خود را حفظ میکنند و در صنایع دستی و dry flower کاربرد دارند. اما جذابیت اصلی گیاه، بیش از گلهایش، در برگهای نقرهای و عطر سحرانگیز آن است که آن را به یکی از کلیدیترین گیاهان در طراحی باغهای معطر، باغهای خشک منظری (Xeriscape) و باغهای مدیترانهای تبدیل کرده است.
از نظر سازگاری، این گیاه گنجی پنهان برای آب و هوای بسیاری از مناطق ایران محسوب میشود. مقاومت استثنایی آن در برابر خشکی، گرمای شدید، باد و خاکهای فقیر و آهکی، نیاز آبی بسیار کم و عدم حساسیت به آفات و بیماریها، آن را به گزینهای ایدهآل برای کاشت در باغهای صخرهای، مرزبندی مسیرها، پوشش شیبهای آفتابی و تزئین حاشیه باغها تبدیل میکند. در صنعت عطرسازی و آروماتراپی، اسانس باارزش این گیاه که به “طلای مایع” معروف است، برای التیام پوست، کاهش التهاب و ایجاد آرامش مورد استفاده قرار میگیرد. در ایران، این گیاه میتواند نقشی کلیدی در توسعه فضای سبز پایدار و کمنیاز، به ویژه در مناطق مرکزی، جنوبی و کوهپایههای خشک ایفا کند.
| 1 | نام علمی | Paeonia lactiflora Pall. |
| 2 | نام فارسی | گل صدتومانی |
| 3 | نام انگلیسی | Chinese Peony, Common Garden Peony |
| 4 | خانواده | Paeoniaceae (صدتومانیان) |
| 5 | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله خوابرو (خزانکننده) |
| 6 | ارتفاع گیاه | ۶۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر (گاهی بیشتر) |
| 7 | گسترش گیاه | ۶۰ تا ۹۰ سانتیمتر |
| 8 | فرم رشد | بوتهای عمودی، پرپشت و گرد. |
| 9 | سرعت رشد | آهسته. برای رسیدن به اوج گلدهی و اندازه کامل ممکن است ۳-۵ سال زمان ببرد. |
| 10 | طول عمر | بسیار طولانی (دههها، حتی بیش از ۱۰۰ سال). یک سرمایهگذاری مادامالعمر در باغ. |
| 11 | رنگ برگ | سبز تیره براق در سطح بالا، سبز روشنتر در پشت. پاییزی: گاهی به رنگ برنزی یا ارغوانی تغییر میکند. |
| 12 | نوع برگ | مرکب، دو یا سه بار شانهای، با برگچههای کشیده و نوکتیز، بافتی چرمی. |
| 13 | ریزش برگ | برگریز کامل در پاییز. |
| 14 | زمان گلدهی | اواخر بهار (اردیبهشت-خرداد). دوره گلدهی کوتاه (حدود ۷-۱۰ روز برای هر بوته) اما بسیار چشمگیر. |
| 15 | رنگ گل | سفید، صورتی کمرنگ تا پررنگ، قرمز، بنفش کمرنگ، و گاهی دو رنگ. |
| 16 | عطر گل | بسیار معطر، شیرین، سنگین و لطیف (در برخی ارقام). رایحهای کلاسیک و منحصربهفرد. |
| 17 | نوع گل | انواع فرم: تکپَر (ساده)، نیمهپَر، ژاپنی، پرپَر (بمبشکل). گلهای بسیار بزرگ (قطر ۱۵-۲۰ سانتیمتر) با تعداد زیاد گلبرگ. |
| 18 | ارزش زینتی | بینظیر و بسیار زیاد. اوج زیبایی و شکوه در باغ بهاری. |
| 19 | ارزش اقتصادی | بسیار بالا (گیاه زینتی گرانقیمت، گل شاخهبریده لوکس، سمبل در مراسم و هنر). |
| 20 | سیستم ریشه | ریشههای غدهای (توبر) ضخیم، گوشتی و عمیق. به جابهجایی بسیار حساس است. |
| 21 | مقاومت به سرما | بسیار زیاد. تا -۴۰ درجه سانتیگراد را تحمل میکند (Zone 3). نیازمند دوره سرمای زمستانه برای گلدهی. |
| 22 | مقاومت به گرما | متوسط. گرمای شدید تابستان را دوست ندارد. در مناطق گرم نیاز به سایه بعدازظهر دارد. |
| 23 | تحمل خشکی | متوسط. در دوره رشد فعال به رطوبت کافی نیاز دارد، اما پس از استقرار، ریشههای عمیق تا حدی خشکی را تحمل میکنند. |
| 24 | نیاز آبی | متوسط. خاک در طول بهار و تابستان باید مرطوب (نه خیس) نگه داشته شود. پس از گلدهی و در زمستان نیاز آبی بسیار کم است. |
| 25 | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه. حداقل ۶ ساعت آفتاب مستقیم برای گلدهی لازم است. در مناطق گرم، سایه بعدازظهر مفید است. |
| 26 | نوع خاک | خاک عمیق، بسیار حاصلخیز، غنی از هوموس، با زهکشی عالی و کمی قلیایی تا خنثی. خاکهای سنگین رسی باید با مواد آلی اصلاح شوند. |
| 27 | زهکشی خاک | باید عالی باشد. پوسیدگی ریشه در اثر ماندابی بزرگترین خطر است. |
| 28 | تحمل شوری | کم. |
| 29 | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| 30 | مقاومت به باد | کم. گلهای سنگین و ساقههای توخالی در معرض باد و باران آسیب میبینند. نیاز به محل محافظتشده یا قیم دارد. |
| 31 | آفات و بیماریها | بیماری اصلی: بوتریتیس (کپک خاکستری) که باعث سیاه شدن جوانهها و پوسیدگی ساقه میشود (به ویژه در هوای مرطوب). آفات: شته (روی جوانهها)، نماتد. |
| 32 | نیاز هرس | متوسط. حذف گلهای پژمرده از قاعده برای جلوگیری از بیماری و هدررفت انرژی. هرس ساقهها تا نزدیکی زمین در پاییز پس از سیاه شدن برگها. |
| 33 | تغذیه (کوددهی) | نیاز متوسط. در اوایل بهار با کود کامل و پتاس بالا (مانند ۵-10-10) یا کمپوست پوسیده تغذیه شود. از کودهای نیتروژنه زیاد پرهیز کنید. |
| 34 | روش تکثیر | تقسیم ریشه (توبر) در پاییز (شهریور-مهر) تنها روش مطمئن برای حفظ مشخصات رقم. هر قطعه باید ۳-۵ چشم (جوانه) داشته باشد. کاشت بذر برای کارهای اصلاحی و چندین سال تا گلدهی زمان میبرد. |
| 35 | فاصله کاشت | ۸۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر (به دلیل گسترش نهایی). |
| 36 | کاربرد در طراحی | نقطه کانونی مجلل در باغ بهاری، حاشیههای مختلط پشتزمینه، کاشت تکی در چمنزار، باغهای کلاسیک و رمانتیک، گل شاخهبریده با ارزش بالا. |
| 37 | مناسب فضای شهری | مناسب برای پارکهای بزرگ، باغهای شهری مجلل و ویلاها با خاک عالی و مراقبت مناسب. |
| 38 | نکات اجرایی ویژه | عمق کاشت: بسیار مهم. چشمها (جوانههای قرمز) باید حداکثر ۲-۵ سانتیمتر زیر سطح خاک قرار گیرند. کاشت عمیق مانع گلدهی میشود. انتخاب رقم: ارقام زودرس، میانه و دیررس را انتخاب کنید تا دوره گلدهی طولانیتر شود. حفاظت از گل: برای گلهای بسیار سنگین از قیمهای حلقهای استفاده کنید. |
| 39 | همنشینهای مناسب | گیاهان بهاری: زنبورک (Monarda)، گل گوش بره، فراموشممکن. گیاهان تابستانه برای پوشش فضای خالی پس از گلدهی: فلوکس، ستارهای (آستر). |
| 40 | ارزش اکولوژیک | ارزش اکولوژیک خاصی ندارد، اما جاذب زنبورهای عسل است. |
| 41 | هشدار/محدودیت | رشد آهسته و نیاز به صبر. حساسیت به جابهجایی. نیاز به زمستان سرد. حساسیت به بیماری بوتریتیس در رطوبت بالا. گلهای سنگین نیاز به حمایت دارند. |
| 42 | ویژگی برجسته | گلهای ابریشمی و غولآسا با عطر فراموشنشدنی که نماد شکوه بیهمتای بهار هستند. |
| 43 | نمادشناسی و تاریخ | در چین نماد ثروت و افتخار است. در هنر اروپایی نماد عشق رمانتیک. در ایران گل محبوب باغهای سنتی و اشرافی. |
| 44 | چالش در ایران | تابستانهای گرم و خشک در مناطق مرکزی که میتواند باعث استرس گیاه شود. عدم تأمین سرمای کافی زمستان در مناطق گرمسیری جنوب. خاکهای فقیر و آهکی در بسیاری مناطق. |
| 45 | راهکار برای ایران | کاشت در محل نیمهسایه بعدازظهر در مناطق گرم. اصلاح عمیق خاک با مقدار زیاد کود دامی پوسیده و کمپوست. مالچگذاری برای حفظ رطوبت و خنکی خاک در تابستان. انتخاب ارقام سازگار. |
| 46 | آبیاری در ایران | بهار (دوره رشد و گلدهی): آبیاری منظم. تابستان: آبیاری عمیق هر ۱۰-۱۴ روز یکبار. پاییز و زمستان: نیاز به آبیاری نیست. |
| 47 | محل کاشت در باغ ایرانی | در باغچههای مجلل رو به شرق یا شمال، زیر سایه درختان برگریز (که در بهار آفتاب و در تابستان سایه دهند). |
| 48 | زمان تقسیم و کاشت | تنها در پاییز (شهریور-مهر). کاشت بهاری موفقیت کمتری دارد. |
| 49 | گل شاخهبریده | برای عمر طولانی، هنگامی که گلها هنوز در مرحله غنچه سفت هستند اما رنگ نشان دادهاند، بچینید. |
| 50 | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق سردسیر و کوهستانی با تابستان خنک و زمستان سرد (آذربایجان، کردستان، خراسان شمالی، ارتفاعات البرز و زاگرس). مناطق مناسب با مراقبت: مناطق معتدل مرکزی (تهران، کرج، همدان) با تأمین سایه بعدازظهر و خاک عالی. مناطق نامناسب: مناطق گرم و مرطوب جنوب، مناطق کویری با تابستان بسیار داغ و مناطق بدون زمستان سرد. |












