مریم گلی

مریم گلی با نام علمی Salvia officinalis گیاهی کوچک، همیشه‌سبز و بسیار معطر از خانواده نعناعیان (Lamiaceae) است که خاستگاه آن مناطق خشک و صخره‌ای شمال مدیترانه است. این گیاه باستانی و پرآوازه، قرن‌ها به عنوان یک گیاه دارویی، ادویه‌ای و آیینی مورد احترام بوده و نام جنس آن (Salvia) از ریشه لاتین «سالوار» به معنای «نجات دادن» یا «سلامتی» گرفته شده است. مریم‌گلی به‌خاطر برگ‌های خاکستری-سبز مخملی، کشیده و بیضوی با بافت نرم و عطر گرم، تلخ، کافوری و معطر خود که در گرمای آفتاب تشدید می‌شود، به آسانی شناسایی می‌گردد. این گیاه نماد خرد، طول عمر و سلامتی است.

ظاهر مریم‌گلی دارویی، متراکم و نسبتاً گرد است. ساقه‌های چوبی و چهارگوش آن پوشیده از برگ‌های متقابل کرک‌دار است. در اواخر بهار تا اوایل تابستان، ساقه‌های گل‌دهنده بلندتر ظاهر شده و خوشه‌های عمودی از گل‌های کوچک دو لبه به رنگ بنفش-آبی، صورتی یا سفید را نمایش می‌دهند که زنبورهای عسل را به وفور جذب می‌کنند. اگرچه گل‌ها زیبا هستند، اما ارزش اصلی این گیاه در برگ‌های پرمایه و خواص قوی آن است. مریم‌گلی با رشد آهسته و عادت ریشه‌دوانی عمیق، یک گیاه سازگار با خشکی، خاک‌های فقیر و مکان‌های آفتابی است.

از نظر سازگاری با اقلیم ایران، مریم‌گلی دارویی یک همراه ایده‌آل و کم‌نیاز برای اکثر مناطق کشور، به ویژه مناطق خشک و نیمه‌خشک است. مقاومت بسیار خوب آن به خشکی، گرمای شدید، خاک‌های آهکی و سرمای زمستان، نیاز آبی کم و خواص دارویی و آشپزی ارزشمند، آن را به گزینۀ برتر برای باغ‌های گیاهان دارویی، پرچین‌های معطر کم‌ارتفاع، باغ‌های صخره‌ای و حتی کاشت در گلدان تبدیل کرده است. این گیاه یک سرمایه‌گذاری پایدار در سلامت و زیبایی باغ ایرانی محسوب می‌شود.

ردیف مشخصه توضیح
1 نام علمی Salvia officinalis L.
2 نام فارسی مریم‌گلی، مریم‌گلی باغی، سلویا
3 نام انگلیسی Common Sage, Garden Sage, Culinary Sage
4 خانواده Lamiaceae (نعناعیان)
5 تیپ گیاهی درختچه کوچک چندساله همیشه‌سبز، نیمه‌چوبی
6 ارتفاع گیاه ۴۰ تا ۷۰ سانتی‌متر
7 گسترش گیاه ۶۰ تا ۹۰ سانتی‌متر
8 فرم رشد گرد، کپه‌ای، متراکم و منشعب.
9 سرعت رشد آهسته تا متوسط.
10 طول عمر چندساله (۵-۸ سال بهره‌دهی مطلوب دارد، پس از آن چوبی شده و نیاز به جوان‌سازی دارد).
11 رنگ برگ خاکستری-سبز با سطح مخملی و کرک‌دار. ارقام ابلق با حاشیه زرد یا کرم نیز وجود دارند.
12 نوع برگ ساده، بیضوی کشیده تا نیزه‌ای، متقابل، حاشیه کامل یا کمی دندانه‌دار، به طول ۵-۱۰ سانتی‌متر، بسیار معطر.
13 ریزش برگ همیشه‌سبز.
14 زمان گل‌دهی اواخر بهار تا اوایل تابستان (اردیبهشت-تیر).
15 رنگ گل بنفش-آبی (رایج‌ترین)، همچنین صورتی و سفید.
16 عطر گل معطر ملایم. عطر اصلی از برگ‌هاست.
17 نوع گل گل‌های کوچک دو لب، مجتمع در گل‌آذین‌های خوشه‌ای عمودی و منشعب در انتهای ساقه‌ها.
18 ارزش زینتی زیاد (رنگ و بافت زیبای برگ‌ها، گل‌های رنگین، فرم متراکم).
19 ارزش اقتصادی بسیار بالا (ادویه، گیاه دارویی مهم، اسانس، صنایع غذایی و آرایشی-بهداشتی).
20 سیستم ریشه عمیق، فیبری و گسترده (مقاوم به خشکی).
21 مقاومت به سرما خوب. تا -۱۵ درجه سانتی‌گراد را تحمل می‌کند (Zone 5). در مناطق سردتر نیاز به پناهگاه دارد.
22 مقاومت به گرما بسیار زیاد. عاشق گرمای خشک و آفتاب شدید است.
23 تحمل خشکی بسیار زیاد. پس از استقرار کامل، به آبیاری بسیار کمی نیاز دارد. نماد گیاهان کم‌آب.
24 نیاز آبی بسیار کم. تنها در دوره استقرار اولیه و خشکی‌های استثنایی طولانی به آبیاری نیاز دارد. آبیاری زیاد باعث پوسیدگی ریشه می‌شود.
25 نیاز نوری آفتاب کامل (حداقل ۸ ساعت). در سایه رشد ضعیف، عطر کم و مستعد بیماری می‌شود.
26 نوع خاک خاک‌های شنی، سبک، با زهکشی عالی، فقیر و آهکی. خاک‌های سنگین و مرطوب را تحمل نمی‌کند.
27 زهکشی خاک باید عالی باشد. حساسیت مفرط به ماندابی.
28 تحمل شوری متوسط.
29 تحمل آلودگی هوا خوب.
30 مقاومت به باد بسیار زیاد.
31 آفات و بیماری‌ها مقاومت بالا. در شرایط مرطوب و سایه ممکن است دچار سفیدک پودری یا پوسیدگی ریشه شود. آفت خاص شایعی ندارد.
32 نیاز هرس بسیار مهم. هرس سالانه پس از گل‌دهی یا در اوایل بهار برای جلوگیری از چوبی شدن و حفظ فرم متراکم ضروری است. می‌توان تا یک‌سوم ارتفاع هرس کرد. هرس شدید به چوب قدیمی را تحمل نمی‌کند.
33 تغذیه (کوددهی) نیاز بسیار کم یا هیچ. در خاک‌های بسیار فقیر، یک تغذیه سبک در بهار کافی است.
34 روش تکثیر ۱. قلمه نیمه‌چوبی در اواخر بهار/تابستان (بهترین روش). ۲. خوابانیدن شاخه۳. کاشت بذر (ممکن است با والد یکسان نباشد).
35 فاصله کاشت ۵۰ تا ۷۰ سانتی‌متر.
36 کاربرد در طراحی پرچین‌های کوتاه معطر، باغ‌های گیاهان دارویی و آشپزی، باغ‌های صخره‌ای و مدیترانه‌ای، حاشیه‌کاری، گلدان.
37 مناسب فضای شهری بسیار مناسب برای فضای سبز کم‌نیاز شهری، روف گاردن و بالکن‌های آفتابی.
38 نکات اجرایی ویژه برداشت: برای حداکثر عطر و طعم، برگ‌ها را قبل از گلدهی در صبح آفتابی بچینید. جوان‌سازی: گیاهان قدیمی و چوبی شده را با قلمه‌گیری جایگزین کنید. کاشت همراه: در باغ سبزیجات همراه خوبی برای کلم و هویج است (دافع برخی آفات).
39 همنشین‌های مناسب دیگر گیاهان مدیترانه‌ای کم‌آب: رزماری، اسطوخودوس، آویشن، سنتولینا.
40 ارزش اکولوژیک جاذب زنبورهای عسل و سایر حشرات مفید.
41 هشدار/محدودیت حساسیت شدید به ماندابی و خاک‌های سنگین. رشد آهسته. چوبی شدن پس از چند سال و نیاز به جوان‌سازی.
42 ویژگی برجسته ترکیب عطر و طعم گرم و کافوری بی‌نظیر، خواص دارویی قوی و مقاومت فولادی به خشکی.
43 کاربرد دارویی و خوراکی دارویی: ضد التهاب، ضد عفونی‌کننده، کاهش‌دهنده تعریق، کمک به گوارش. خوراکی: ادویه در غذاهای گوشتی (به ویژه مرغ و خوک)، سوپ، سس و چای.
44 چالش در ایران رطوبت بالا و بارندگی تابستانه در مناطق شمالی و غربی که می‌تواند باعث بیماری قارچی شود.
45 راهکار برای ایران کاشت در بسترهای مرتفع با زهکشی عالی. پرهیز از آبیاری برگ‌ها. کاشت در آفتاب کامل و محل‌های دارای جریان هوا.
46 ارقام مختلف ‘Purpurascens’: برگ‌های بنفش-خاکستری. ‘Icterina’: برگ‌های ابلق سبز و زرد. ‘Tricolor’: برگ‌های سبز، سفید و صورتی.
47 آبیاری در ایران پس از استقرار، به ندرت به آبیاری نیاز دارد. تنها در خشکی‌های استثنایی (مثلاً ماهی یک بار در تابستان‌های خشک) آبیاری عمیق انجام شود.
48 محل کاشت در باغ ایرانی آفتاب‌گیرترین و خشک‌ترین نقطه باغ، روی دیوارهای خشکه‌چین، در باغ‌های صخره‌ای جنوبی.
49 برداشت و خشک‌کردن سرشاخه‌های برگ‌دار را بچینید و در سایه و جای خشک آویزان کنید یا روی توری پهن کنید.
50 اقلیم پیشنهادی در ایران بهترین اقلیم: مناطق معتدل، نیمه‌خشک و کوهپایه‌ای با تابستان خشک (اکثر مناطق مرکزی، غربی و جنوبی: تهران، اصفهان، شیراز، کرج، یزد، کرمان). مناطق مناسب: سواحل جنوبی با زهکشی عالی. مناطق با محدودیت: مناطق بسیار مرطوب شمال (به دلیل رطوبت بالا) و مناطق سردسیر با یخبندان‌های شدید و طولانی (نیاز به پوشش زمستانه).