رزماری
عطر پایدار کوهستانهای مدیترانه در باغهای ایرانی
رزماری با نام علمی Salvia-rosmarinus که در ایران و سراسر جهان با نام رزماری یا اکلیل کوهی شناخته میشود، گیاهی همیشهسبز، معطر و بسیار مقاوم از خانواده نعناعیان (Lamiaceae) است که خاستگاه آن مناطق خشک و صخرهای حاشیه دریای مدیترانه است. این گیاه نمادین بهخاطر برگهای سوزنی شکل، معطر و همیشهسبز و گلهای کوچک آبی-بنفش کمرنگ که در تمام طول سال در شرایط مناسب ظاهر میشوند، شهرت افسانهای دارد. نام علمی جدید آن (Salvia rosmarinus) نشاندهنده جایگاه آن در جنس بزرگ و مهم مریمگلیها (Salvia) است. رزماری نه تنها یک گیاه دارویی و ادویهای ضروری در آشپزی است، بلکه با فرم ایستاده، گسترده یا رونده، رنگ سبز تیره و بافت ظریف خود، یکی از پایههای ثابت باغهای معطر، باغهای صخرهای و باغهای مدیترانهای به شمار میرود. عطر گرم، کافوری و تقویتکننده آن، نماد خاطره، وضوح ذهن و قدرت است.
ظاهر رزماری، متنوع و سازگار است. فرم رشد آن میتواند به صورت بوتهای راست و عمودی (ارتفاع تا ۱.۵ متر)، گسترده و پهنشونده یا حتی رونده و آویزان (در ارقام خاص) باشد. ساقههای چوبی و پرانشعاب آن با انبوهی از برگهای سوزنی باریک و کشیده پوشیده شدهاند که در سطح زیرین خود رنگ سفید-خاکستری دارند. گلدهی آن معمولاً در بهار و تابستان رخ میدهد، اما در آب و هوای معتدل ممکن است در پاییز و زمستان نیز گلهایی بدهد. این گلها که به شدت مورد علاقه زنبورهای عسل هستند، شهد اولیه ارزشمندی فراهم میکنند. رزماری با رشد نسبتاً آهسته و ریشهدوانی عمیق، نمونه بارز یک گیاه سازگار با خشکی، باد و خاکهای فقیر است.
از نظر سازگاری با اقلیم ایران، رزماری یک همراه ایدهآل برای اکثر مناطق کشور به ویژه مناطق خشک و نیمهخشک محسوب میشود. مقاومت بسیار خوب آن به خشکی، گرمای شدید، خاکهای آهکی و شوری نسبی، نیاز آبی کم و تحمل آن به سرمای محدود، آن را به پرچینهای معطر، گیاه پوششی برای شیبها، گیاه گلدانی بالکن و منبع بیپایان ادویه و دارو تبدیل کرده است. ارزش اقتصادی و سلامتی آن بر محبوبیت جهانی آن افزوده است. در ایران، کشت گسترده رزماری میتواند هم به توسعه فضای سبز پایدار و هم به رونق اقتصادی در حوزه گیاهان دارویی و زینتی بینجامد.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Salvia rosmarinus (L.) (نام رایج قدیم: Rosmarinus officinalis) |
| 2 | نام فارسی | رزماری، اکلیل کوهی، رومارن، حصالبان |
| 3 | نام انگلیسی | Rosemary |
| 4 | خانواده | Lamiaceae (نعناعیان) |
| 5 | تیپ گیاهی | درختچه همیشهسبز نیمهچوبی |
| 6 | ارتفاع گیاه | ۰.۵ تا ۱.۵ متر (گاهی تا ۲ متر در شرایط ایدهآل) |
| 7 | گسترش گیاه | ۰.۸ تا ۱.۵ متر (بسته به رقم) |
| 8 | فرم رشد | راست و عمودی، گسترده یا رونده (Prostrate). |
| 9 | سرعت رشد | آهسته تا متوسط. |
| 10 | طول عمر | چندساله بلندمدت (دههها با مراقبت مناسب). |
| 11 | رنگ برگ | سبز تیره براق در سطح بالا، سفید-خاکستری و کرکدار در پشت. |
| 12 | نوع برگ | ساده، سوزنی شکل، باریک و کشیده، متقابل، حاشیه برگشته، به طول ۲-۴ سانتیمتر، بسیار معطر. |
| 13 | ریزش برگ | همیشهسبز. |
| 14 | زمان گلدهی | اواخر زمستان تا اواسط تابستان (اسفند تا مرداد)، با اوج در بهار. در مناطق معتدل ممکن است در پاییز هم گل دهد. |
| 15 | رنگ گل | آبی-بنفش کمرنگ (رایجترین)، همچنین سفید و صورتی در ارقام خاص. |
| 16 | عطر گل | معطر ملایم و شیرین. عطر اصلی از برگهاست. |
| 17 | نوع گل | گلهای کوچک دو لب، مجتمع در خوشههای کوتاه و متراکم در محور برگهای بالایی. |
| 18 | ارزش زینتی | زیاد (فرم و بافت زیبا، گلهای معطر، جاذب زنبور). |
| 19 | ارزش اقتصادی | بسیار بالا (ادویه، گیاه دارویی، اسانس، صنایع غذایی، آرایشی و بهداشتی). |
| 20 | سیستم ریشه | عمیق، فیبری و گسترده (مقاوم به خشکی). |
| 21 | مقاومت به سرما | متوسط. تا -۱۰ تا -۱۲ درجه سانتیگراد را برای دوره کوتاه تحمل میکند. در سرمای شدیدتر ممکن است آسیب ببیند یا از بین برود. |
| 22 | مقاومت به گرما | بسیار زیاد. عاشق گرمای خشک و آفتاب شدید است. |
| 23 | تحمل خشکی | بسیار زیاد. پس از استقرار کامل، به آبیاری بسیار کمی نیاز دارد. نماد گیاهان کمآب. |
| 24 | نیاز آبی | بسیار کم. تنها در دوره استقرار اولیه و خشکیهای استثنایی طولانی به آبیاری نیاز دارد. آبیاری زیاد کشنده است. |
| 25 | نیاز نوری | آفتاب کامل (حداقل ۸ ساعت). در سایه رشد ضعیف، عطر کم و مستعد بیماری میشود. |
| 26 | نوع خاک | خاکهای شنی، سبک، با زهکشی عالی، فقیر و آهکی. خاکهای سنگین و مرطوب را تحمل نمیکند. |
| 27 | زهکشی خاک | باید عالی باشد. حساسیت مفرط به ماندابی. |
| 28 | تحمل شوری | خوب. تحمل خوبی به شوری خاک و افشانههای آب دریا دارد. |
| 29 | تحمل آلودگی هوا | خوب. |
| 30 | مقاومت به باد | بسیار زیاد. به دلیل برگهای سوزنی و فرم متراکم، بادشکن عالی است. |
| 31 | آفات و بیماریها | مقاومت بالا. در شرایط مرطوب و سایه ممکن است دچار سفیدک پودری یا پوسیدگی ریشه شود. آفت خاص شایعی ندارد. |
| 32 | نیاز هرس | مهم. هرس سالانه پس از گلدهی برای حفظ فرم متراکم، جلوگیری از چوبی شدن و تشویک رشد جوانههای جدید. میتوان آن را به شکلهای مختلف هرس کرد. هرس شدید به چوب قدیمی را تحمل نمیکند. |
| 33 | تغذیه (کوددهی) | نیاز بسیار کم یا هیچ. در خاکهای بسیار فقیر، یک تغذیه سبک در بهار کافی است. |
| 34 | روش تکثیر | ۱. قلمه نیمهچوبی در اواخر تابستان/پاییز (بهترین روش). ۲. خوابانیدن شاخه. ۳. کاشت بذر (سخت و با تنوع ژنتیکی). |
| 35 | فاصله کاشت | به عنوان پرچین: ۴۵-۶۰ سانتیمتر. تک بوته: ۸۰-۱۰۰ سانتیمتر. |
| 36 | کاربرد در طراحی | پرچینهای معطر و رسمی، باغهای صخرهای و مدیترانهای، گیاه پوششی برای شیبهای آفتابی، گلدان و سبدهای آویز (ارقام رونده)، باغ گیاهان دارویی و آشپزی. |
| 37 | مناسب فضای شهری | بسیار مناسب برای فضای سبز کمنیاز شهری، میادین، روف گاردن و بالکنهای آفتابی. |
| 38 | نکات اجرایی ویژه | برداشت: میتوان در تمام سال از آن برداشت کرد. هرس: هرگز تا چوب قهوهای و بدون برگ هرس نکنید. کاشت همراه: در باغ سبزیجات، همراه خوبی برای لوبیا، کلم و هویج است (دافع برخی آفات). |
| 39 | همنشینهای مناسب | دیگر گیاهان مدیترانهای کمآب: اسطوخودوس (Lavandula)، مریمگلی (Salvia)، آویشن (Thymus)، سنتولینا (Santolina). |
| 40 | ارزش اکولوژیک | جاذب فوقالعاده زنبورهای عسل و سایر حشرات گردهافشان. یک گیاه شهددهی مهم بهاره. |
| 41 | هشدار/محدودیت | حساسیت شدید به ماندابی و خاکهای سنگین. تحمل سرمای محدود. رشد آهسته. |
| 42 | ویژگی برجسته | ترکیب عطر گرم و کافوری بینظیر، مقاومت فولادی به خشکی و کاربردهای فراوان آشپزی و دارویی. |
| 43 | کاربرد دارویی و خوراکی | دارویی: تقویت حافظه و گردش خون، ضد التهاب، آنتیاکسیدان. خوراکی: ادویه در گوشت، مرغ، سیبزمینی، نان و سوپ. |
| 44 | چالش در ایران | زمستانهای سرد در مناطق شمالی و کوهستانی که میتواند باعث سرمازدگی شود. بارندگیهای تابستانه در برخی مناطق. |
| 45 | راهکار برای ایران | کاشت در محل کاملاً زهکشیشده و آفتابگیر. پوشش سبک زمستانه در مناطق سرد. کاشت در گلدان برای جابهجایی در مناطق سرد. |
| 46 | ارقام مختلف | ‘Arp’: مقاوم به سرما. ‘Prostratus’: فرم رونده و پوششی. ‘Tuscan Blue’: برگهای بزرگ و عطر قوی. |
| 47 | آبیاری در ایران | پس از استقرار، به ندرت به آبیاری نیاز دارد. در تابستانهای بسیار خشک، ماهی یکبار آبیاری عمیق کافی است. |
| 48 | محل کاشت در باغ ایرانی | آفتابگیرترین نقطه باغ، روی دیوارهای خشکهچین، در باغهای صخرهای جنوبی. |
| 49 | برداشت و خشککردن | سرشاخههای جوان را بچینید و در سایه و جای خشک آویزان کنید یا در سینی پهن کنید. |
| 50 | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق معتدل، نیمهخشک و گرم با زمستان ملایم (شیراز، اصفهان، کرج، جنوب تهران، یزد، کرمان، سواحل جنوبی). مناطق مناسب با مراقبت: مناطق سردسیر (آذربایجان، همدان) با کاشت در محل محافظتشده و پوشش زمستانه. مناطق نامناسب: مناطق با زمستانهای بسیار سرد و مرطوب. |
