مریم نخودی

صابونی با نام علمی Teucrium chamaedrys گیاهی کوچک، همیشه‌سبز و بسیار متراکم از خانواده نعناعیان (Lamiaceae) است که خاستگاه آن مناطق خشک، صخره‌ای و آهکی اروپا، آسیای غربی و شمال آفریقا بوده و در برخی مناطق کوهستانی ایران نیز به صورت خودرو یافت می‌شود. این گیاه فشرده و زیبا به‌خاطر فرم بالشتکی بسیار متراکم، برگ‌های کوچک، براق و دندانه‌دار شبیه برگ بلوط و خوشه‌های کوتاه و متراکم از گل‌های ریز به رنگ صورتی-ارغوانی یا قرمز-ارغوانی شناخته می‌شود. نام گونه “chamaedrys” به معنای “بلوط زمینی” است که به شباهت برگ‌های آن به برگ بلوط اشاره دارد. این گیاه نماد استقامت، سازگاری و زیبایی کم‌توقع است.

ظاهر مریم گلی چمنی، منظم و کم‌اندام است. ساقه‌های چوبی و پرانشعاب آن به صورت فشرده رشد کرده و توده‌ای پیوسته، سفت و زمین‌خراش تشکیل می‌دهند که ارتفاع آن به ندرت از ۱۵-۳۰ سانتی‌متر تجاوز می‌کند، اما می‌تواند گسترشی تا ۶۰ سانتی‌متر یا بیشتر داشته باشد. برگ‌های ریز، بیضی شکل و براق آن که به صورت متقابل قرار گرفته‌اند، بافتی غنی و ظریف ایجاد می‌کنند. در اواخر بهار تا اواسط تابستان، سرشاخه‌های گیاه با گل‌های لوله‌ای دو لب کوچک پوشیده می‌شوند که در گل‌آذین‌های کوتاه و متراکم قرار گرفته و زنبورهای عسل را به خود جذب می‌کنند. این گیاه با رشد آهسته و فرم پایداری که دارد، گزینه‌ای ایده‌آل برای پرچین‌های کوتاه بسیار متراکم، مرزبندی مسیرهای باغ، پوشش تزئینی روی دیوارهای کوتاه خشکه‌چین و باغ‌های صخره‌ای است.

از نظر سازگاری با اقلیم ایران، مریم گلی چمنی یک گنجینه سازگار و کم‌نیاز برای مناطق خشک و کوهستانی کشور محسوب می‌شود. مقاومت استثنایی آن به خشکی، خاک‌های فقیر و آهکی، گرمای شدید، سرمای زمستان و هرس سنگین، نیاز آبی ناچیز و توانایی پوشش سریع زمین، آن را به پوشش زمینی ممتاز برای کنترل فرسایش در شیب‌های آفتابی، پر کردن فضاهای بین سنگ‌فرش و ایجاد الگوهای رسمی در باغ‌های کلاسیک کوچک تبدیل کرده است. این گیاه برای فضاهای سبز شهری پایدار، پارک‌های مینیاتوری و مناطقی که نیاز به پوششی همیشه‌سبز و کم‌نیاز دارند، انتخابی هوشمندانه است.

ردیف مشخصه توضیح
1 نام علمی Teucrium chamaedrys L.
2 نام فارسی مریم نخودی، توکریوم
3 نام انگلیسی Wall Germander, Wild Germander
4 خانواده Lamiaceae (نعناعیان)
5 تیپ گیاهی درختچه کوچک چندساله همیشه‌سبز، نیمه‌چوبی
6 ارتفاع گیاه ۱۵ تا ۳۰ سانتی‌متر
7 گسترش گیاه ۳۰ تا ۶۰ سانتی‌متر (به مرور زمان گسترده می‌شود)
8 فرم رشد بالشتکی بسیار متراکم، فشرده و گسترده.
9 سرعت رشد آهسته تا متوسط.
10 طول عمر چندساله بلندمدت (با هرس مناسب).
11 رنگ برگ سبز تیره براق در سطح بالا، روشن‌تر در پشت.
12 نوع برگ ساده، کوچک (۱-۲ سانتی‌متر)، بیضی تا نیزه‌ای، متقابل، با حاشیه دندانه‌دار عمیق (شبیه برگ بلوط کوچک)، کوتاه دم‌برگ.
13 ریزش برگ همیشه‌سبز (در مناطق خیلی سرد ممکن است نیمه‌همیشه‌سبز شود).
14 زمان گل‌دهی اواخر بهار تا اواسط تابستان (خرداد-تیر).
15 رنگ گل صورتی-ارغوانی تا قرمز-ارغوانی.
16 عطر گل عطر ملایم. برگ‌ها هنگام لمس عطر ملایمی دارند.
17 نوع گل گل‌های کوچک دو لب (لب بالایی بسیار کوتاه)، مجتمع در گل‌آذین‌های کوتاه و متراکم (خوشه‌ای) در انتهای شاخه‌ها.
18 ارزش زینتی زیاد (فرم فشرده و منظم، برگ‌های براق و زیبا، گل‌های رنگین).
19 ارزش اقتصادی متوسط (گیاه زینتی و پوششی، کاربرد محدود در طب سنتی).
20 سیستم ریشه فیبری و نسبتاً عمیق.
21 مقاومت به سرما بسیار زیاد. تا -۲۳ درجه سانتی‌گراد را تحمل می‌کند (Zone 5).
22 مقاومت به گرما بسیار زیاد. تحمل عالی به گرمای خشک و آفتاب شدید.
23 تحمل خشکی بسیار زیاد. پس از استقرار، به آبیاری بسیار کمی نیاز دارد. گیاه کم‌آب عالی.
24 نیاز آبی بسیار کم. تنها در دوره استقرار اولیه نیاز به آبیاری دارد.
25 نیاز نوری آفتاب کامل (بهترین عملکرد). در نیمه‌سایه نیز رشد می‌کند اما فرم بازتری پیدا می‌کند.
26 نوع خاک خاک‌های شنی، سبک، با زهکشی عالی، فقیر و آهکی. خاک‌های غنی و مرطوب را دوست ندارد.
27 زهکشی خاک باید عالی باشد.
28 تحمل شوری متوسط.
29 تحمل آلودگی هوا خوب.
30 مقاومت به باد بسیار زیاد. به دلیل فرم فشرده و نزدیک به زمین.
31 آفات و بیماری‌ها مقاومت بسیار بالا. تقریباً هیچ آفت یا بیماری جدی ندارد. گاهی ممکن است در شرایط مرطوب دچار پوسیدگی ریشه شود.
32 نیاز هرس مهم. هرس سالانه پس از گلدهی یا در اوایل بهار برای حفظ فرم متراکم، تحریک رشد جدید و جلوگیری از چوبی شدن مرکز گیاه ضروری است. به هرس شدید و شکل‌دهی بسیار خوب پاسخ می‌دهد.
33 تغذیه (کوددهی) نیاز ندارد. در خاک‌های فقیر بهترین عملکرد را دارد.
34 روش تکثیر ۱. قلمه نیمه‌چوبی در اواخر تابستان. ۲. تقسیم بوته در بهار یا پاییز. ۳. کاشت بذر در بهار.
35 فاصله کاشت برای ایجاد پوشش متراکم یا پرچین کوتاه: ۲۰-۳۰ سانتی‌متر.
36 کاربرد در طراحی پرچین‌های کوتاه رسمی و پیچیده (به‌ویژه در باغ‌های گره‌ای Knot Gardens)، مرزبندی مسیرها و باغچه‌ها، پوشش زمینی کم‌نیاز، کاشت بین سنگ‌فرش‌ها، باغ‌های صخره‌ای، روی دیوارهای خشکه‌چین.
37 مناسب فضای شهری بسیار مناسب برای فضای سبز شهری کم‌نیاز، پارک‌های مینیاتوری، میادین و حاشیه‌های خیابانی.
38 نکات اجرایی ویژه هرس پذیری عالی: این گیاه را می‌توان به اشکال هندسی مختلف (کره، مکعب، مارپیچ) هرس کرد. تراکم: کاشت متراکم و هرس منظم، یک سطح سبز یکدست و زیبا ایجاد می‌کند.
39 همنشین‌های مناسب دیگر گیاهان فشرده و کم‌آب: بوکسوس (شمشاد)، سنتولینا، آویشن پهن، گل عسل (Lonicera nitida).
40 ارزش اکولوژیک جاذب زنبورهای عسل.
41 هشدار/محدودیت رشد آهسته در ابتدا. هرس منظم اجباری برای جلوگیری از بدشکلی.
42 ویژگی برجسته تراکم باورنکردنی، برگ‌های براق و مقاومت فولادی در برابر شرایط سخت و هرس سنگین.
43 کاربرد تاریخی در باغ‌های رسمی اروپایی، به ویژه باغ‌های گره‌ای (Knot Gardens) قرن ۱۶ و ۱۷ به وفور استفاده می‌شد.
44 چالش در ایران ندارد. این گیاه برای شرایط سخت ایران ایده‌آل است. تنها چالش ممکن است یافتن نهال یا بذر آن در بازار باشد.
45 راهکار برای ایران تکثیر و توسعه آن از طریق قلمه‌گیری از گیاهان موجود. استفاده به عنوان جایگزین کم‌نیاز برای شمشاد در طرح‌های رسمی.
46 آبیاری در ایران پس از استقرار، عملاً به آبیاری نیاز ندارد و از بارندگی‌های فصلی تغذیه می‌کند.
47 محل کاشت در باغ ایرانی لبه‌های آفتابی باغ‌های رسمی کوچک، در طراحی‌های پارتری، به عنوان حاشیه پیاده‌روهای باغ.
48 تفاوت با شمشاد برخلاف شمشاد، به بیماری‌های قارچی حساس نیست، نیاز آبی بسیار کمتری دارد و رشد کندتری دارد.
49 گونه مشابه Teucrium fruticans (درختچه‌ای بلندتر با برگ‌های نقره‌ای) نیز در طراحی استفاده می‌شود.
50 اقلیم پیشنهادی در ایران بهترین اقلیم: مناطق خشک، نیمه‌خشک و کوهپایه‌ای با تابستان گرم و زمستان سرد. مناطق ایده‌آل: اکثر مناطق مرکزی، شرقی و جنوبی (اصفهان، یزد، کرمان، شیراز، تهران، کرج). مناطق مناسب: مناطق سردسیر (آذربایجان، همدان) و سواحل جنوبی با زهکشی عالیمناطق با محدودیت: مناطق بسیار مرطوب شمال.
مریم نخودی