سیب زمینی شیرین

سیب‌زمینی شیرین یک گیاه چندساله رونده و علفی از خانواده پیچک (Convolvulaceae) است که به خاطر ریشه‌های غده‌ای، نشاسته‌ای و شیرینش که یک محصول غذایی مهم جهانی محسوب می‌شود، کشت می‌گردد. خاستگاه آن مناطق گرمسیری قاره آمریکا (احتمالاً بین پرو و مکزیک) است. این گیاه به‌صورت سالانه در اقلیم‌های معتدل کشت می‌شود و با نام‌های «بتاطا»، «شیرین‌بیج» و «کموره» نیز شناخته می‌شود. علاوه بر ارزش غذایی، ارقام زینتی آن با برگ‌های قلبی شکل یا deeply lobed به رنگ‌های بنفش، برنزی، سبز لیمویی و ابلق، به‌عنوان گیاه پوششی یا آویز در باغ‌ها و گلدان‌ها استفاده می‌شوند. ساقه‌های آن (رانرها) به سرعت بر سطح زمین می‌خزند و ریشه می‌دهند. گل‌های شیپوری شکل و زیبای آن شبیه به گل نیلوفر پیچ هستند، اما در بسیاری از ارقام زراعی به ندرت و فقط در روزهای کوتاه و شرایط خاص گل می‌دهند.

 
ردیف مشخصه توضیح
۱ نام علمی Ipomoea batatas (L.) Lam.
۲ نام فارسی سیب‌زمینی شیرین، باتاتا، شیرین‌بیج
۳ نام انگلیسی Sweet Potato, Yam (در برخی مناطق، اما با یام واقعی متفاوت است)
۴ خانواده Convolvulaceae (پیچکیان)
۵ تیپ گیاهی گیاه علفی چندساله رونده (به صورت یکساله کشت می‌شود)
۶ ارتفاع گیاه ۱۵ تا ۳۰ سانتی‌متر (ارتفاع پوشش برگ)، اما ساقه‌های رونده می‌توانند تا ۳ متر یا بیشتر گسترش یابند.
۷ گسترش گیاه ۱.۵ تا ۳ متر (به صورت پوشش سطح زمین یا آویز).
۸ فرم رشد خزنده (Trailing) یا بالارونده، با ساقه‌های باریک و منعطف.
۹ سرعت رشد بسیار سریع در هوای گرم.
۱۰ طول عمر چندساله در مناطق گرمسیر، اما به دلیل حساسیت به سرما در بیشتر مناطق به صورت گیاه یکساله کشت می‌شود.
۱۱ رنگ برگ سبز، ارغوانی تیره، برنزی، سبز لیمویی، یا ابلق (بسته به رقم).
۱۲ نوع برگ ساده، متناوب، معمولاً قلبی شکل، گاهی عمیقاً لب‌دار (شبیه برگ انگور).
۱۳ ریزش برگ با اولین سرمای پاییزه از بین می‌رود.
۱۴ زمان گل‌دهی تابستان تا پاییز، اما گلدهی در بسیاری از ارقام زراعی نادر است و نیاز به روزهای کوتاه دارد.
۱۵ رنگ گل صورتی مایل به بنفش کم‌رنگ، گاهی سفید، شبیه گل نیلوفر پیچ.
۱۶ عطر گل معمولاً بدون عطر مشخص.
۱۷ نوع گل گل‌های شیپوری بزرگ و منفرد.
۱۸ ارزش زینتی متوسط تا زیاد (ارقام زینتی با برگ‌های رنگارنگ ارزش زینتی بالایی دارند).
۱۹ ارزش اقتصادی بسیار بالا. یکی از مهم‌ترین محصولات ریشه‌ای غذایی جهان. برگ‌های جوان آن نیز در برخی فرهنگ‌ها به عنوان سبزی خوراکی استفاده می‌شود.
۲۰ سیستم ریشه تولید ریشه‌های غده‌ای (توبر) ذخیره‌ای در زیر زمین.
۲۱ مقاومت به سرما هیچ. کاملاً حساس به یخبندان. رشد در دمای زیر ۱۰ درجه سانتی‌گراد متوقف می‌شود.
۲۲ مقاومت به گرما عالی. عاشق گرمای شدید تابستان است.
۲۳ تحمل خشکی متوسط. برای تشکیل غده‌های با کیفیت به رطوبت یکنواخت نیاز دارد، اما دوره‌های کوتاه خشکی را تحمل می‌کند. خشکی شدید باعث کاهش شدید محصول می‌شود.
۲۴ نیاز آبی متوسط. آبیاری منظم برای رشد بهینه غده‌ها ضروری است، به ویژه در ماه‌های اولیه. آبیاری در ۳-۴ هفته آخر برداشت باید کاهش یابد.
۲۵ نیاز نوری آفتاب کامل (حداقل ۸ ساعت). سایه باعث رشد علفی و تشکیل غده‌های ریز می‌شود.
۲۶ نوع خاک خاک‌های شنی لومی، سبک، عمیق، با زهکشی عالی و غنی از مواد آلی. خاک‌های سنگین و فشرده باعث بدشکلی غده‌ها می‌شوند.
۲۷ زهکشی خاک باید عالی باشد. ماندابی باعث پوسیدگی غده‌ها می‌شود.
۲۸ تحمل شوری کم تا متوسط (برخی ارقام متحل‌تر هستند).
۲۹ تحمل آلودگی هوا متوسط.
۳۰ مقاومت به باد خوب (به دلیل فرم خزنده).
۳۱ آفات و بیماری‌ها سوسک کلرادوی سیب‌زمینی، کرم مفتولی، نماتدها، شته‌ها. بیماری‌ها: پوسیدگی ریشه، لکه‌برگی قارچی، ویروس‌های مختلف.
۳۲ نیاز هرس معمولاً نیاز نیست. اما می‌توان برای کنترل رشد ساقه‌های خزنده یا تشویق رشد غده، سرشاخه‌ها را نوک‌چینی کرد.
۳۳ تغذیه (کوددهی) نیاز به پتاسیم بالا و فسفر متوسط دارد، ازت زیاد باعث رشد برگ و عدم تشکیل غده می‌شود. استفاده از کودهای پوسیده دامی و کمپوست ایده‌آل است.
۳۴ روش تکثیر ۱. قلمه ساقه (اسلپ): رایج‌ترین روش. ۲. جوانه‌زدن غده در آب یا خاک (ایجاد نشا). بذر تنها برای اهداف تحقیقاتی استفاده می‌شود.
۳۵ فاصله کاشت ۳۰ تا ۴۰ سانتی‌متر بین گیاهان، ۸۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متر بین ردیف‌ها.
۳۶ کاربرد در طراحی زراعی: کشت در جوی و پشته. زینتی: پوشش زمینی سریع، کاشت در گلدان‌های آویز، سبدهای معلق، باغ‌های عمودی (برای ارقام برگ‌زینتی).
۳۷ مناسب فضای شهری بسیار مناسب برای باغ‌های شهری، گلدان‌های بزرگ در بالکن‌های آفتابی و روف‌گاردن‌ها (هم برای خوراک و هم برای زینت).
۳۸ نکات اجرایی ویژه تشکیل غده: خاک باید گرم (بالای ۱۸ درجه سانتی‌گراد) و سبک باشد. برداشت: قبل از اولین یخبندان پاییز انجام می‌شود. درمان (Curing): پس از برداشت، غده‌ها باید به مدت ۱۰-۱۴ روز در دمای ۲۷-۳۰ درجه و رطوبت بالا نگهداری شوند تا پوست آن سفت شده و ماندگاری افزایش یابد.
۳۹ همنشین‌های مناسب ذرت، لوبیا (اصطلاحاً سه‌خواهر)، نعناع (به عنوان گیاه همراه). از کاشت نزدیک به کدو یا خیار که فضای مشابهی نیاز دارند، خودداری شود.
۴۰ ارزش اکولوژیک پوشش زمینی عالی برای جلوگیری از فرسایش خاک.
۴۱ هشدار/محدودیت رشد تهاجمی ساقه‌های خزنده می‌تواند بر گیاهان مجاور غلبه کند. نیاز مطلق به خاک گرم.
۴۲ ویژگی برجسته ریشه‌های غده‌ای بسیار مغذی و شیرین، رشد فوق‌العاده سریع ساقه و برگ.
۴۳ کاربرد دارویی و خوراکی خوراکی: غده‌ها به صورت پخته، سرخ شده، پوره و در شیرینی‌پزی استفاده می‌شوند. برگ‌های جوان در سالاد یا به صورت پخته مانند اسفناج مصرف می‌گردند. دارویی: منبع غنی بتاکاروتن (ویتامین آ)، فیبر و پتاسیم؛ برای سلامت چشم، گوارش و سیستم ایمنی مفید است.
۴۴ چالش در ایران فصل رشد کوتاه در بسیاری از مناطق. خاک‌های سرد بهاره که کاشت را به تأخیر می‌اندازد.
۴۵ راهکار برای ایران استفاده از پلاستیک سیاه (مالچ پلاستیکی) برای گرم‌نگاه‌داشتن خاک و مهار علف‌های هرز. کاشت نشا به جای غده مستقیم در خاک سرد. انتخاب ارقام زودرس. کاشت در گلدان‌های تیره که زودتر گرم می‌شوند.
۴۶ ارقام مختلف خوراکی (پوست نارنجی): ‘Beauregard’, ‘Covington’. خوراکی (پوست بنفش): ‘Okinawan’, ‘Stokes Purple’. زینتی: ‘Blackie’ (برگ بنفش تیره), ‘Marguerite’ (برگ سبز لیمویی), ‘Sweet Caroline’ (برگ لب‌دار و رنگارنگ).
۴۷ آبیاری در ایران آبیاری منظم و یکنواخت در طول فصل رشد (هر ۳-۵ روز یکبار بسته به خاک و دما). قطع آبیاری ۳ هفته قبل از برداشت برای افزایش قند غده‌ها.
۴۸ محل کاشت در باغ ایرانی آفتاب‌گیرترین نقطه باغ، ترجیحاً در بسترهای مرتفع (raised beds) یا جوی و پشتههایی که زودتر گرم می‌شوند. برای ارقام زینتی در حاشیه‌های جلویی گلدان‌های بزرگ.
۴۹ برداشت و نگهداری برداشت زمانی که برگ‌ها شروع به زرد شدن می‌کنند. با احتیاط خاک را کنار بزنید تا به غده‌ها آسیب نرسد. پس از درمان (Curing)، در جای خنک (۱۳-۱۶ درجه)، تاریک و با تهویه خوب نگهداری کنید.
۵۰ اقلیم پیشنهادی در ایران بهترین اقلیم: مناطق گرمسیر و نیمه‌گرمسیر با تابستان طولانی و گرم (جنوب: استان هرمزگان، بوشهر، خوزستان، سیستان و بلوچستان). مناطق مناسب با مدیریت: مناطق معتدل گرم با تابستان‌های طولانی (سواحل شمالی خلیج فارس، برخی نقاط داخلی مانند کرمان). مناطق با محدودیت: مناطق سردسیر و کوهستانی با فصل رشد کوتاه (نیاز به کشت در گلخانه یا زیر پوشش).
سیب زمینی شیرین