یاسمن عربی
یاسمن عربی، یک درختچه رونده نیمهچوبی، همیشهسبز و بسیار معطر از خانواده زیتونیان (Oleaceae) است که بهخاطر گلهای سفید خالص، کوچک و بسیار معطرش که در غروب و شب عطر شدید و فرحبخشی در فضا میپراکند، شهرت افسانهای دارد. خاستگاه آن جنوب شرق آسیا (هند، بنگلادش، سریلانکا) است. این گیاه با نامهای مقدس «یاس»، «یاسمن مقدس» و «گل شب» شناخته میشود و در فرهنگهای بسیاری، نماد پاکی، عشق و زیبایی است. برگهای بیضوی، براق و به هم فشرده آن روی ساقههای منعطف قرار گرفتهاند. گلهای آن اغلب به صورت دستههای کوچک ظاهر میشوند و ممکن است کمپر یا پرپر باشند. عطر گلهای آن یکی از گرانبهاترین و پرکاربردترین رایحهها در صنایع عطرسازی و چای معطر (چای یاس) در جهان است. در ایران، این گل با نام «یاس» شناخته شده و در شعر، ادبیات و مراسم مذهبی جایگاه ویژهای دارد.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Jasminum sambac (L.) Aiton |
| ۲ | نام فارسی | یاسمن عربی، یاس، گل یاس، یاسمن مقدس |
| ۳ | نام انگلیسی | Arabian Jasmine, Sambac Jasmine, Asian Jasmine |
| ۴ | خانواده | Oleaceae (زیتونیان) |
| ۵ | تیپ گیاهی | درختچه رونده نیمهچوبی چندساله همیشهسبز |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۱.۵ تا ۳ متر (با هدایت). |
| ۷ | گسترش گیاه | ۱ تا ۲ متر. |
| ۸ | فرم رشد | رونده یا بوتهای متراکم، با ساقههای نازک و نیاز به هدایت. |
| ۹ | سرعت رشد | متوسط. |
| ۱۰ | طول عمر | چندساله و با دوام. |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز تیره براق. |
| ۱۲ | نوع برگ | ساده، متقابل، بیضوی تا تخممرغی، گاهی به هم فشرده. |
| ۱۳ | ریزش برگ | همیشهسبز (در سرمای شدید ممکن است برگریزی کند). |
| ۱۴ | زمان گلدهی | تابستان تا پاییز (خرداد تا آبان)، در شرایط گرم و مناسب تقریباً در تمام سال گل میدهد. |
| ۱۵ | رنگ گل | سفید خالص که با پیر شدن به رنگ صورتی کمرنگ متمایل میشود. |
| ۱۶ | عطر گل | بسیار معطر، سنگین، شیرین و گرمسیری، عطر در شب تشدید میشود. |
| ۱۷ | نوع گل | گلهای کوچک (قطر ۲-۳ سانتیمتر)، لولهای با گلبرگهای بازشده، اغلب به صورت دستههای ۳-۱۲ تایی. |
| ۱۸ | ارزش زینتی | بسیار زیاد (عطر بینظیر و گلهای ظریف). |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | بسیار بالا (صنایع عطرسازی، چای معطر، گل شاخهبریده، گیاه زینتی). |
| ۲۰ | سیستم ریشه | فیبری. |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | ضعیف. حداقل دمای تحمل: ۰ تا -۲ درجه سانتیگراد (Zone 9). کاملاً حساس به یخبندان. |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | عالی. |
| ۲۳ | تحمل خشکی | کم تا متوسط. برای گلدهی و سلامت به رطوبت منظم خاک و هوا نیاز دارد. |
| ۲۴ | نیاز آبی | متوسط. خاک باید همواره مرطوب باشد اما غرقابی نشود. در گرما نیاز آبی افزایش مییابد. |
| ۲۵ | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه (حداقل ۴-۶ ساعت نور مستقیم برای گلدهی ضروری است). |
| ۲۶ | نوع خاک | خاک لومی غنی از هوموس، با زهکشی عالی و کمی اسیدی تا خنثی. |
| ۲۷ | زهکشی خاک | باید عالی باشد. |
| ۲۸ | تحمل شوری | کم. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | متوسط. |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | شته، شپشک آردآلود، کنه تار عنکبوتی (در هوای خشک)، سفیدک پودری، لکهبرگی قارچی. |
| ۳۲ | نیاز هرس | متوسط. هرس سبک پس از گلدهی برای شکلدهی و حذف شاخههای ضعیف. هرس شدید در اواخر زمستان. |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | متوسط به بالا. در فصل رشد هر ۴-۶ هفته با کود متعادل یا کود با فسفر بالا برای تشویق گلدهی. |
| ۳۴ | روش تکثیر | ۱. قلمه نیمهچوبی در تابستان (بهترین روش). ۲. خوابانیدن. ۳. کاشت بذر (کند و غیرمعمول). |
| ۳۵ | فاصله کاشت | ۱ تا ۱.۵ متر. |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | گیاه گلدانی برای بالکن، تراس و پاسیو. حصار و پرچین معطر. کاشت نزدیک به محل استراحت برای لذت از عصرهای معطر. باغهای موضوعی (باغ عطری، باغ چای). |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | برای حیاطهای شهری گرم و بالکنهای آفتابی مناسب است. |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | برداشت گل: گلها برای عطرگیری یا چای باید صبح زود زمانی که کاملاً باز شدهاند ولی هنوز تازه هستند، چیده شوند. تحریک گلدهی: کمی تنش آبی پس از تشکیل غنچه میتواند عطر را تشدید کند. |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | رز، مریمگلی، اسطوخودوس (برای ایجاد باغ معطر). |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | خوب. گلها پروانهها و مرغان مگسخوار را جذب میکنند. |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | ۱. حساسیت شدید به سرما. ۲. نیاز به مراقبت نسبتاً دقیق (آبیاری، تغذیه، آفتزدایی). ۳. در برخی مناطق میتواند میزبان برخی آفات گیاهان دیگر باشد. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | عطر بینظیر، گرم و فرحبخش گلها که نماد شرق است و کاربرد گسترده در عطرسازی و چای. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | خوراکی: گلها برای معطر کردن چای (چای یاس) و در برخی شیرینیها استفاده میشوند. دارویی (طب سنتی): ضد افسردگی، ضد استرس، ضد عفونیکننده. عصاره و اسانس آن در آروماتراپی کاربرد دارد. |
| ۴۴ | چالش در ایران | زمستانهای سرد در اکثر مناطق که کشت دائم در فضای باز را غیرممکن میسازد. هوای خشک داخلی در فصول سرد. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | کاشت در گلدانهای بزرگ و قابل انتقال: نگهداری در بالکن آفتابی در بهار و تابستان و انتقال به داخل خانه یا گلخانه گرم در پاییز و زمستان. در مناطق گرم جنوب (سواحل خلیج فارس): کاشت دائم در زمین در محل محفوظ. استفاده از بخور سرد در فضای داخلی برای تامین رطوبت. |
| ۴۶ | ارقام مختلف | ‘Maid of Orleans’ (گلدهی تکگل): رایجترین رقم برای تهیه چای و عطر. ‘Belle of India’ (گل پرپر). ‘Grand Duke of Tuscany’: گلهای بزرگ، پرپر و کاملاً دوبل، شبیه گل رز کوچک. |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | تابستان (فضای باز): هر ۲-۳ روز یکبار. زمستان (داخل خانه): هر ۷-۱۰ روز یکبار، پس از خشک شدن سطح خاک. هرگز اجازه ندهید خاک کاملاً خشک شود. |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | گلدانهای بزرگ در ایوانها و حیاطهای کوچک محفوظ در مناطق سرد. زمین باغهای مناطق گرم جنوبی در محلهای آفتابگیر و دور از باد سرد. |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | گلهای کاملاً بازشده را صبح زود بچینید. برای چای، میتوان آنها را تازه استفاده کرد یا به آرامی در سایه خشک نمود. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم (کاشت دائم در زمین): مناطق گرمسیر ساحلی جنوب با زمستان بسیار ملایم (مانند بندرعباس، چابهار، قسمتهایی از بوشهر). اقلیم رایج و عملی برای اکثر ایران: کشت گلدانی و انتقالی در تهران، اصفهان، شیراز، تبریز، مشهد و … با مراقبت زمستانی. مناطق با محدودیت: مناطق سردسیر با یخبندانهای طولانی. |
