گل ساعت
گل ساعت،گیاهی رونده چوبی چندساله و همیشهسبز (در مناطق معتدل نیمههمیشهسبز) از خانواده Passifloraceae است که خاستگاه آن آمریکای جنوبی (برزیل، آرژانتین، پاراگوئه) میباشد. این گیاه با نامهای «گل ساعتی»، «پشنفروت آبی» و «رازک گیلاسی» نیز شناخته میشود و بهخاطر گلهای پیچیده، چشمنواز و مجسمهواری که ساختار دقیقی شبیه به یک ساعت دارند، شهرت جهانی یافته است. گلها با ترکیبی از کاسبرگ و گلبرگهای سفید-آبی، تاجی از رشتههای حلقوی آبی-بنفش و بساکهای زرد برجسته، یکی از شگفتانگیزترین نمایشهای طبیعت را ارائه میدهند. این گیاه رونده با پیچکهایش به سرعت از داربست، دیوار یا درختان بالا میرود و برگهای سبز تیره و براق عمیقاً لوبدارش پوشش متراکمی ایجاد میکند. پس از گلدهی، میوههای تخممرغی شکل و نارنجی-زرد رنگی تولید میکند که خوراکی هستند اما طعمی ملایم و نسبتاً بیمزه در مقایسه با ارقام تجاری پشنفروت دارند.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Passiflora caerulea L. |
| ۲ | نام فارسی | پیچ ساعتی آبی، گل ساعتی، پشنفروت آبی |
| ۳ | نام انگلیسی | Blue Passionflower, Blue Crown Passionflower, Common Passion Flower |
| ۴ | خانواده | Passifloraceae (پسیفلوراسه) |
| ۵ | تیپ گیاهی | گیاه رونده چوبی چندساله (بالارونده با پیچک) |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۶ تا ۱۰ متر (در شرایط ایدهآل حتی بیشتر). |
| ۷ | گسترش گیاه | ۳ تا ۵ متر بر روی سازه. |
| ۸ | فرم رشد | رونده و پیچنده، با ساقههای منعطف و پیچکهای باریک برای بالا رفتن. |
| ۹ | سرعت رشد | بسیار سریع. |
| ۱۰ | طول عمر | چندساله (در مناطق مناسب دههها عمر میکند). |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز تیره براق در سطح رویی، سبز روشن در سطح زیرین. |
| ۱۲ | نوع برگ | ساده، عمیقاً پنجهای (۵ تا ۷ لوب)، متناوب، همیشهسبز در مناطق گرم و نیمههمیشهسبز در مناطق سردتر. |
| ۱۳ | ریزش برگ | نیمههمیشهسبز تا همیشهسبز (بسته به اقلیم). در زمستانهای سرد بخشی از برگها را از دست میدهد. |
| ۱۴ | زمان گلدهی | اواخر بهار تا اوایل پاییز (اردیبهشت تا مهر)، با اوج گلدهی در تابستان. |
| ۱۵ | رنگ گل | سفید، یاسی کمرنگ، با تاج رشتهای (corona) آبی-بنفش و بساکهای زرد. |
| ۱۶ | عطر گل | معطر، بویی شیرین و ملایم. |
| ۱۷ | نوع گل | گلهای منفرد، بزرگ (قطر ۸-۱۰ سانتیمتر)، ساختار پیچیده با کاسبرگ و گلبرگهای برگشته و تاجی از رشتههای رنگی. |
| ۱۸ | ارزش زینتی | بسیار زیاد (گلها از زیباترین گلهای مناطق معتدل محسوب میشوند). |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | متوسط (گیاه زینتی محبوب گلدانی و باغی، میوه خوراکی ولی غیرتجاری). |
| ۲۰ | سیستم ریشه | عمیق و گسترده. |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | خوب. تا -۱۰ درجه سانتیگراد را برای مدت کوتاه تحمل میکند (Zone 7). ممکن است در سرمای شدید بخش هوایی از بین برود اما از ریشه جوانه میزند. |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | خوب تا عالی. |
| ۲۳ | تحمل خشکی | متوسط. پس از استقرار تحمل نسبی دارد، اما برای گلدهی مطلوب نیاز به رطوبت کافی دارد. |
| ۲۴ | نیاز آبی | متوسط. در فصل رشد به آبیاری منظم و عمیق نیاز دارد، اجازه دهید بین دو آبیاری سطح خاک خشک شود. |
| ۲۵ | نیاز نوری | آفتاب کامل (برای گلدهی انبوه ضروری است). در نیمهسایه رشد رویشی خوب ولی گلدهی بسیار ضعیف میشود. |
| ۲۶ | نوع خاک | خاکهای لومی، غنی از هوموس، با زهکشی عالی. pH اسیدی تا خنثی را ترجیح میدهد. |
| ۲۷ | زهکشی خاک | باید عالی باشد. |
| ۲۸ | تحمل شوری | کم. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | متوسط (شاخ و برگ متراکم تا حدی مقاوم است، اما بادهای شدید ممکن است به شاخهها آسیب بزند). |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | نسبتاً مقاوم. ممکن است مورد حمله شته، شپشک آردآلود، کنه تار عنکبوتی و حلزونها قرار گیرد. بیماریهای قارچی مانند لکهبرگی یا پوسیدگی ریشه در شرایط مرطوب و زهکشی بد ممکن است رخ دهد. |
| ۳۲ | نیاز هرس | مهم. هرس سنگین در اواخر زمستان یا اوایل بهار قبل از شروع رشد جدید برای کنترل اندازه، حذش شاخههای مرده و تحریک گلدهی (گل روی شاخههای جدید میآید) ضروری است. میتوان تا نزدیکی زمین هرس کرد. |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | متوسط. در فصل رشد (بهار و تابستان) هر ۴-۶ هفته یکبار با کود متعادل یا کود مخصوص گیاهان گلدار تغذیه شود. در پاییز و زمستان کوددهی متوقف شود. |
| ۳۴ | روش تکثیر | بسیار آسان. ۱. قلمه نیمهچوبی در تابستان. ۲. کاشت بذر در بهار (نیاز به خراشدهی پوست بذر دارد). ۳. خوابانیدن هوایی یا زمینی. |
| ۳۵ | فاصله کاشت | ۲ تا ۳ متر از گیاهان دیگر (به دلیل گسترش سریع). |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | پوشش دیوارها، نردهها، داربستها، آلاچیقها و پرگولاها. کاشت در گلدانهای بزرگ برای بالکن و تراس. ایجاد سایه سریع. |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | مناسب برای حیاطهای خصوصی، دیوارهای شهری و بالکنهای بزرگ و آفتابی. به دلیل رشد سریع، نیاز به داربست محکم دارد. |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | سازه محکم: به یک داربست، نرده یا شبکه محکم برای حمایت نیاز دارد. جوانهزنی بذر: برای افزایش جوانهزنی، بذرها را ۲۴ ساعت در آب گرم خیسانده یا پوست آن را به آرامی سایش دهید. |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | گیاهان رونده دیگر با نیازهای مشابه مانند کلماتیس، یا درختچههای زمینهای که با رنگ برگ یا گل آنها تضاد ایجاد کند. |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | بالا. گلها منبع شهد غنی برای زنبورهای عسل، پروانهها و مرغ مگسخوار هستند. |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | رشد بسیار سریع و تهاجمی میتواند سایر گیاهان را خفه کند. نیاز به هرس منظم. در برخی مناطق به عنوان گونه مهاجم شناخته میشود. میوهها برای سگها و گربهها میتواند مسمومیت خفیف ایجاد کند. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | گلهای مجسمهوار و خارقالعاده با ساختار پیچیده، رشد بسیار سریع و پوششدهی عالی. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | دارویی (سنتی): در طب سنتی به عنوان آرامبخش خفیف و خوابآور استفاده میشده است. خوراکی: میوهها خوراکی اما نسبتاً بیمزه هستند. از برگهای جوان در برخی مناطق برای تهیه چای استفاده میشود. |
| ۴۴ | چالش در ایران | تابستانهای بسیار خشک و گرم در مناطق مرکزی که نیاز به آبیاری منظم و سنگین دارد. سرمای شدید زمستان در مناطق سردسیر. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | در مناطق گرم و خشک: کاشت در جایی که بعدازظهر سایه جزئی داشته باشد و استفاده از مالچ برای حفظ رطوبت. در مناطق سرد: کاشت در محلهای محفوظ از بادهای سرد زمستانی و پوشاندن پایه گیاه با مالچ ضخیم. |
| ۴۶ | ارقام مختلف | ‘Constance Elliott’: گلهای سفید خالص با عطر قوی. ‘Chinensis’: گلهای به رنگ آبی-بنفش بسیار پررنگ. |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | در بهار و پاییز هفتهای ۲ بار، در تابستانهای گرم و خشک هر ۲-۳ روز یکبار آبیاری عمیق ضروری است. در زمستان آبیاری بسیار کاهش یابد. |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | دیوارها یا داربستهای جنوبی یا غربی که بیشترین آفتاب را دریافت میکنند. ایدهآل برای پوشاندن آلاچیقهایی که نیاز به سایهاندازی سریع دارند. |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | گلها را برای دمنوش یا تزئین میتوان در صبح پس از باز شدن کامل چید و در سایه خشک کرد. میوهها هنگامی که کاملاً نارنجی رنگ شدند، برداشت میشوند. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق معتدل مرطوب و نیمهمرطوب با زمستانهای ملایم (سواحل شمالی: گیلان، مازندران، مناطق کوهپایهای شمال). مناطق مناسب: مناطق مرکزی با آبیاری منظم و کاشت در محلهای نیمهسایه بعدازظهر (تهران، اصفهان، شیراز). مناطق با محدودیت: مناطق سردسیر با یخبندانهای شدید (آذربایجان) و مناطق کویری با گرمای شدید و خشکی مطلق (نیاز به مراقبت ویژه). |




