آجوگا
-
آجوگا با نام علمی Ajuga reptans، گیاهی چندساله همیشهسبز و خزنده از خانواده نعناعیان (Lamiaceae) است. خاستگاه آن اروپا، شمال آفریقا و جنوب غربی آسیا میباشد. این گیاه با استولونهای (ساقههای رونده) قوی خود که در تماس با خاک ریشه میدهند، به سرعت یک پوشش متراکم و فرشمانند ایجاد میکند. برگهای آن بیضی شکل تا قاشقی، با بافت نسبتاً ضخیم و رنگآمیزی متنوع (سبز براق، ارغوانی-قهوهای، برنزی یا ابلق) هستند. گلآذینهای عمودی و خوشهای آن به رنگ آبی نیلی روشن و مشخص، در بهار ظاهر میشوند. به دلیل سازگاری بالا با سایه، رشد سریع و نیاز نگهداری کم، یک گیاه پوششی کلاسیک برای مناطق سایهدار و نیمهسایه باغها محسوب میشود.
این گیاه به عنوان یک گونه اکولوژیک مفید برای تثبیت خاک در حاشیه جنگلها و مناطق مرطوب و سایهدار شناخته میشود که پناهگاهی برای بی مهرگان کوچک فراهم میکند. در طب سنتی این گیاه به عنوان یک داروی با طبیعت تلخ، سرد و قابض شناخته میشود. از آن برای پاکسازی حرارت، detoxification (سمزدایی)، کاهش خونریزی (قابض)، کاهش التهاب و درمان سرفه، گلودرد و برونشیت استفاده میشود. تحقیقات مدرن نیز بر فعالیت ضدالتهابی، آنتیاکسیدانی و ضد میکروبی عصاره آن تأکید دارند.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Ajuga reptans L. |
| ۱.۱ | معنی نام علمی | Ajuga: از یونانی «a-» (بدون) + «zygon» (یوغ)، اشاره به شکل غیرمعمول جام گل. reptans: از لاتین به معنای “خزنده”. |
| ۲ | نام فارسی | آجوگا، فرش همیشهبهار |
| ۳ | نام انگلیسی | Bugleweed, Carpet Bugle, Common Bugle |
| ۴ | خانواده | Lamiaceae (نعناعیان) |
| ۵ | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله همیشهسبز و خزنده |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۱۰ تا ۲۰ سانتیمتر (با احتساب گلها). ارتفاع پوشش برگ: ۵-۱۰ سانتیمتر. |
| ۷ | گسترش گیاه | سریع و نامحدود از طریق استولون. |
| ۸ | فرم رشد | خزنده، تشکیلدهنده تشک یا فرش متراکم. |
| ۹ | سرعت رشد | سریع. |
| ۱۰ | طول عمر | چندساله. |
| ۱۱ | رنگ برگ | بسیار متنوع: سبز تازه، ارغوانی-قهوهای تیره (مانند ‘Atropurpurea’), برنزی, ابلق کرم-سبز (مانند ‘Burgundy Glow’). |
| ۱۲ | نوع برگ | ساده، متقابل، بیضی تا قاشقی، با حاشیه کمی موجدار یا دندانهدار، گاهی براق. |
| ۱۳ | ریزش برگ | نیمههمیشهسبز تا همیشهسبز (در زمستانهای ملایم برگدار میماند). |
| ۱۴ | زمان گلدهی | بهار (فروردین تا خرداد). |
| ۱۵ | رنگ گل | آبی نیلی روشن و درخشان. ارقامی با گل سفید یا صورتی نیز وجود دارد. |
| ۱۶ | عطر گل | فاقد عطر قابل توجه. |
| ۱۷ | نوع گل | گلهای کوچک لولهای دو لبه، مجتمع در خوشههای عمودی و چهارگوش (verticillaster) بر روی ساقههای گلدهنده مربعی. |
| ۱۸ | ارزش زینتی | بالا (هم برای برگهای رنگارنگ و هم گلآذینهای چشمگیر). |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | متوسط (گیاه پوششی زینتی پرطرفدار، گیاه دارویی). |
| ۲۰ | سیستم ریشه | سطحی و فیبری، ریشهدهی از گرههای استولون. |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | عالی. مقاوم به سرمای شدید (Zone 3-9). |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | متوسط. در گرمای شدید و خشک ممکن است سوختگی برگ پیدا کند. |
| ۲۳ | تحمل خشکی | متوسط به کم. به رطوبت نسبی خاک علاقه دارد. |
| ۲۴ | نیاز آبی | متوسط. خاک نباید برای مدت طولانی خشک بماند. |
| ۲۵ | نیاز نوری | نیمهسایه تا سایه کامل. آفتاب کامل فقط در اقلیمهای خنک و با رطوبت کافی. |
| ۲۶ | نوع خاک | خاکهای لومی، مرطوب ولی با زهکشی خوب، غنی از هوموس. |
| ۲۷ | زهکشی خاک | خوب. از خاکهای باتلاقی اجتناب شود. |
| ۲۸ | تحمل شوری | کم. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | خوب. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | متوسط. |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | نسبتاً مقاوم. گاهی susceptible به کپک پودری در هوای مرطوب و راکد و همچنین حلزون و لیسه. |
| ۳۲ | نیاز هرس | کم. حذف ساقههای گلدهنده پس از گلدهی برای حفظ ظاهر برگها. کنترل گسترش در صورت نیاز. |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | کم. یک بار در بهار با کمپوست یا کود آهکرها شده کافی است. |
| ۳۴ | روش تکثیر | بسیار آسان. ۱. تقسیم بوته یا استولونهای ریشهدار در هر زمان از فصل رشد. ۲. قلمه ساقه. |
| ۳۵ | فاصله کاشت | ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر. |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | پوشش زمین برجسته برای مناطق سایهدار و نیمهسایه، زیر درختان و درختچهها، مرزهای کمارتفاع، باغهای جنگلی، کاشت در گلدان. |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | مناسب برای پارکهای سایهدار و فضای سبز مجتمعهای مسکونی شمالی. |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | کنترل گسترش: میتواند تهاجمی شود. کاشت در محدودههای فیزیکی (مثلاً بین مسیرها) یا هرس لبهها توصیه میشود. پاخوری: تحمل کمی دارد و برای مسیرهای پرتردد مناسب نیست. |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | سرخسها، هاستا، هلهبور، قلب خونین (Dicentra)، گل حصار (Vinca minor). |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | خوب. گلهای آن در بهار برای زنبورها و پروانهها جذاب است. |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | پتانسیل تهاجمی در شرایط ایدهآل (خاک مرطوب و غنی). ممکن است در آفتاب شدید و خشک آسیب ببیند. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | بهترین گیاه پوششی برای سایه با شاخ و برگ رنگارنگ و گلهای آبی درخشان. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | دارویی: در طب سنتی اروپا و چین به عنوان قابض، ضدالتهاب و درمان مشکلات تنفسی استفاده شده است. خوراکی: مصرف خوراکی معمول ندارد. |
| ۴۴ | چالش در ایران | عدم تحمل گرمای شدید و خشکی هوای مناطق مرکزی و جنوبی ایران. نیاز به خاک نسبتاً مرطوب و غنی. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | کاشت در مناطق مناسب: فقط در مناطق مرطوب و خنک شمال کشور (سواحل دریای خزر، دامنه شمالی البرز) به عنوان گیاهی پایا و موفق. در دیگر مناطق: فقط به عنوان گیاه فصلی بهاره یا در سایه عمیق و با آبیاری منظم قابل نگهداری است. |
| ۴۶ | ارقام مختلف | ارقام متعددی با رنگ برگ متفاوت: ‘Atropurpurea’ (ارغوانی-قهوهای), ‘Burgundy Glow’ (ابلق صورتی، کرم و سبز), ‘Catlin’s Giant’ (برگهای بزرگ), ‘Alba’ (گل سفید). |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | در شمال ایران معمولاً نیاز به آبیاری مصنوعی ندارد. در سایر مناطق، نیاز به آبیاری منظم و عمیق برای حفظ شادابی دارد. |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | پوشش زمین در باغهای سایهدار و مرطوب شمال ایران، زیر درختان بلند، حاشیه جویبارهای مصنوعی در سایه. |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | برای مصارف دارویی، aerial parts (قسمتهای هوایی) در زمان گلدهی برداشت و در سایه خشک میشوند. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | مناطق ایدهآل (چندساله): مناطق مرطوب و معتدل خزری (گیلان، مازندران، گلستان). مناطق با چالش (نیاز به مراقبت ویژه): مناطق کوهستانی خنک دیگر. مناطق نامناسب: مناطق گرم و خشک مرکزی، جنوبی و شرقی ایران. |
