آجوگا

  • آجوگا با نام علمی Ajuga reptans، گیاهی چندساله همیشه‌سبز و خزنده از خانواده نعناعیان (Lamiaceae) است. خاستگاه آن اروپا، شمال آفریقا و جنوب غربی آسیا می‌باشد. این گیاه با استولون‌های (ساقه‌های رونده) قوی خود که در تماس با خاک ریشه می‌دهند، به سرعت یک پوشش متراکم و فرش‌مانند ایجاد می‌کند. برگ‌های آن بیضی شکل تا قاشقی، با بافت نسبتاً ضخیم و رنگ‌آمیزی متنوع (سبز براق، ارغوانی-قهوه‌ای، برنزی یا ابلق) هستند. گل‌آذین‌های عمودی و خوشه‌ای آن به رنگ آبی نیلی روشن و مشخص، در بهار ظاهر می‌شوند. به دلیل سازگاری بالا با سایه، رشد سریع و نیاز نگهداری کم، یک گیاه پوششی کلاسیک برای مناطق سایه‌دار و نیمه‌سایه باغ‌ها محسوب می‌شود.

     این گیاه به عنوان یک گونه اکولوژیک مفید برای تثبیت خاک در حاشیه جنگل‌ها و مناطق مرطوب و سایه‌دار شناخته می‌شود که پناهگاهی برای بی مهرگان کوچک فراهم می‌کند. در طب سنتی  این گیاه به عنوان یک داروی با طبیعت تلخ، سرد و قابض شناخته می‌شود. از آن برای پاکسازی حرارت، detoxification (سم‌زدایی)، کاهش خونریزی (قابض)، کاهش التهاب و درمان سرفه، گلودرد و برونشیت استفاده می‌شود. تحقیقات مدرن نیز بر فعالیت ضدالتهابی، آنتی‌اکسیدانی و ضد میکروبی عصاره آن تأکید دارند.

ردیف مشخصه توضیح
۱ نام علمی Ajuga reptans L.
۱.۱ معنی نام علمی Ajuga: از یونانی «a-» (بدون) + «zygon» (یوغ)، اشاره به شکل غیرمعمول جام گل. reptans: از لاتین به معنای “خزنده”.
۲ نام فارسی آجوگا، فرش همیشه‌بهار
۳ نام انگلیسی Bugleweed, Carpet Bugle, Common Bugle
۴ خانواده Lamiaceae (نعناعیان)
۵ تیپ گیاهی گیاه علفی چندساله همیشه‌سبز و خزنده
۶ ارتفاع گیاه ۱۰ تا ۲۰ سانتیمتر (با احتساب گلها). ارتفاع پوشش برگ: ۵-۱۰ سانتیمتر.
۷ گسترش گیاه سریع و نامحدود از طریق استولون.
۸ فرم رشد خزنده، تشکیل‌دهنده تشک یا فرش متراکم.
۹ سرعت رشد سریع.
۱۰ طول عمر چندساله.
۱۱ رنگ برگ بسیار متنوع: سبز تازه، ارغوانی-قهوه‌ای تیره (مانند ‘Atropurpurea’), برنزی, ابلق کرم-سبز (مانند ‘Burgundy Glow’).
۱۲ نوع برگ ساده، متقابل، بیضی تا قاشقی، با حاشیه کمی موجدار یا دندانه‌دار، گاهی براق.
۱۳ ریزش برگ نیمه‌همیشه‌سبز تا همیشه‌سبز (در زمستان‌های ملایم برگدار می‌ماند).
۱۴ زمان گل‌دهی بهار (فروردین تا خرداد).
۱۵ رنگ گل آبی نیلی روشن و درخشان. ارقامی با گل سفید یا صورتی نیز وجود دارد.
۱۶ عطر گل فاقد عطر قابل توجه.
۱۷ نوع گل گل‌های کوچک لوله‌ای دو لبه، مجتمع در خوشه‌های عمودی و چهارگوش (verticillaster) بر روی ساقه‌های گل‌دهنده مربعی.
۱۸ ارزش زینتی بالا (هم برای برگ‌های رنگارنگ و هم گل‌آذین‌های چشمگیر).
۱۹ ارزش اقتصادی متوسط (گیاه پوششی زینتی پرطرفدار، گیاه دارویی).
۲۰ سیستم ریشه سطحی و فیبری، ریشه‌دهی از گره‌های استولون.
۲۱ مقاومت به سرما عالی. مقاوم به سرمای شدید (Zone 3-9).
۲۲ مقاومت به گرما متوسط. در گرمای شدید و خشک ممکن است سوختگی برگ پیدا کند.
۲۳ تحمل خشکی متوسط به کم. به رطوبت نسبی خاک علاقه دارد.
۲۴ نیاز آبی متوسط. خاک نباید برای مدت طولانی خشک بماند.
۲۵ نیاز نوری نیمه‌سایه تا سایه کامل. آفتاب کامل فقط در اقلیم‌های خنک و با رطوبت کافی.
۲۶ نوع خاک خاک‌های لومی، مرطوب ولی با زهکشی خوب، غنی از هوموس.
۲۷ زهکشی خاک خوب. از خاک‌های باتلاقی اجتناب شود.
۲۸ تحمل شوری کم.
۲۹ تحمل آلودگی هوا خوب.
۳۰ مقاومت به باد متوسط.
۳۱ آفات و بیماری‌ها نسبتاً مقاوم. گاهی susceptible به کپک پودری در هوای مرطوب و راکد و همچنین حلزون و لیسه.
۳۲ نیاز هرس کم. حذف ساقه‌های گل‌دهنده پس از گلدهی برای حفظ ظاهر برگ‌ها. کنترل گسترش در صورت نیاز.
۳۳ تغذیه (کوددهی) کم. یک بار در بهار با کمپوست یا کود آهک‌رها شده کافی است.
۳۴ روش تکثیر بسیار آسان. ۱. تقسیم بوته یا استولون‌های ریشه‌دار در هر زمان از فصل رشد. ۲. قلمه ساقه.
۳۵ فاصله کاشت ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر.
۳۶ کاربرد در طراحی پوشش زمین برجسته برای مناطق سایه‌دار و نیمه‌سایه، زیر درختان و درختچه‌ها، مرزهای کم‌ارتفاع، باغ‌های جنگلی، کاشت در گلدان.
۳۷ مناسب فضای شهری مناسب برای پارک‌های سایه‌دار و فضای سبز مجتمع‌های مسکونی شمالی.
۳۸ نکات اجرایی ویژه کنترل گسترش: می‌تواند تهاجمی شود. کاشت در محدوده‌های فیزیکی (مثلاً بین مسیرها) یا هرس لبه‌ها توصیه می‌شود. پاخوری: تحمل کمی دارد و برای مسیرهای پرتردد مناسب نیست.
۳۹ همنشین‌های مناسب سرخس‌ها، هاستا، هله‌بور، قلب خونین (Dicentra)، گل حصار (Vinca minor).
۴۰ ارزش اکولوژیک خوب. گل‌های آن در بهار برای زنبورها و پروانه‌ها جذاب است.
۴۱ هشدار/محدودیت پتانسیل تهاجمی در شرایط ایده‌آل (خاک مرطوب و غنی). ممکن است در آفتاب شدید و خشک آسیب ببیند.
۴۲ ویژگی برجسته بهترین گیاه پوششی برای سایه با شاخ و برگ رنگارنگ و گل‌های آبی درخشان.
۴۳ کاربرد دارویی و خوراکی دارویی: در طب سنتی اروپا و چین به عنوان قابض، ضدالتهاب و درمان مشکلات تنفسی استفاده شده است. خوراکی: مصرف خوراکی معمول ندارد.
۴۴ چالش در ایران عدم تحمل گرمای شدید و خشکی هوای مناطق مرکزی و جنوبی ایران. نیاز به خاک نسبتاً مرطوب و غنی.
۴۵ راهکار برای ایران کاشت در مناطق مناسب: فقط در مناطق مرطوب و خنک شمال کشور (سواحل دریای خزر، دامنه شمالی البرز) به عنوان گیاهی پایا و موفق. در دیگر مناطق: فقط به عنوان گیاه فصلی بهاره یا در سایه عمیق و با آبیاری منظم قابل نگهداری است.
۴۶ ارقام مختلف ارقام متعددی با رنگ برگ متفاوت: ‘Atropurpurea’ (ارغوانی-قهوه‌ای), ‘Burgundy Glow’ (ابلق صورتی، کرم و سبز), ‘Catlin’s Giant’ (برگ‌های بزرگ), ‘Alba’ (گل سفید).
۴۷ آبیاری در ایران در شمال ایران معمولاً نیاز به آبیاری مصنوعی ندارد. در سایر مناطق، نیاز به آبیاری منظم و عمیق برای حفظ شادابی دارد.
۴۸ محل کاشت در باغ ایرانی پوشش زمین در باغ‌های سایه‌دار و مرطوب شمال ایران، زیر درختان بلند، حاشیه جویبارهای مصنوعی در سایه.
۴۹ برداشت و خشک‌کردن برای مصارف دارویی، aerial parts (قسمت‌های هوایی) در زمان گلدهی برداشت و در سایه خشک می‌شوند.
۵۰ اقلیم پیشنهادی در ایران مناطق ایده‌آل (چندساله): مناطق مرطوب و معتدل خزری (گیلان، مازندران، گلستان). مناطق با چالش (نیاز به مراقبت ویژه): مناطق کوهستانی خنک دیگر. مناطق نامناسب: مناطق گرم و خشک مرکزی، جنوبی و شرقی ایران.
آجوکا