پودنه
پودنه، که با نامهای «پونه»، «پودنه اروپایی» یا «فودنج» نیز شناخته میشود، یک گیاه علفی چندساله خزنده و بسیار معطر از خانواده بزرگ نعناعیان (Lamiaceae) است. خاستگاه آن اروپا، شمال آفریقا و بخشهایی از خاورمیانه میباشد. این گیاه بهخاطر عطر تند، تیز و کافوری-نعنایی برگهای ریز خود که با مالش شدت میگیرد، شهرت دارد. برخلاف بسیاری از نعناعهای دیگر، پودنه اغلب عادت رشدی فشرده و خزنده (پروج) دارد و ساقههای آن میتوانند در تماس با خاک ریشهدهی کنند و یک پوشش متراکم و معطر ایجاد نمایند. برگهای کوچک، بیضی شکل و کرکدار آن به رنگ سبز تیره تا خاکستری-سبز هستند. در اواسط تا اواخر تابستان، حلقههای متراکمی از گلهای کوچک و بنفش-ارغوانی روشن در محل اتصال برگ به ساقه (گرهها) ظاهر میشوند که بسیار جاذب زنبورها و پروانهها هستند. این گیاه در طول تاریخ کاربردهای دارویی گستردهای داشته است، اما باید توجه داشت که اسانس آن (پولگون) در مقادیر زیاد میتواند سمی باشد و مصرف خوراکی آن باید با احتیاط و تحت نظر متخصص انجام شود.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Mentha pulegium L. |
| ۲ | نام فارسی | پودنه، پونه، فودنج، پودنه اروپایی |
| ۳ | نام انگلیسی | Pennyroyal, European Pennyroyal |
| ۴ | خانواده | Lamiaceae (نعناعیان) |
| ۵ | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله خزنده (پروج) |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۱۰ تا ۳۰ سانتیمتر (ارتفاع برگسار) |
| ۷ | گسترش گیاه | ۶۰ تا ۹۰ سانتیمتر یا بیشتر (به صورت پوشش گسترده). |
| ۸ | فرم رشد | خزنده، گسترده شونده، با ساقههایی که در گرهها ریشه میزنند و تشکیل یک تشک (مَت) متراکم میدهند. |
| ۹ | سرعت رشد | سریع در شرایط مناسب. |
| ۱۰ | طول عمر | چندساله با عمری طولانی (در صورت جوانسازی و جلوگیری از چوبی شدن مرکز گیاه). |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز تیره تا خاکستری-سبز. |
| ۱۲ | نوع برگ | ساده، کوچک (۱-۲ سانتیمتر)، بیضی تا تخم مرغی، متقابل، حاشیه کامل یا کمی دندانهدار، کرکدار و بسیار معطر. |
| ۱۳ | ریزش برگ | نیمه همیشهسبز تا خزانکننده (بسته به شدت سرما). در مناطق معتدل بخشی از برگسار باقی میماند. |
| ۱۴ | زمان گلدهی | اواسط تابستان تا اوایل پاییز (تیر تا مهر). |
| ۱۵ | رنگ گل | بنفش-ارغوانی روشن و جذاب. |
| ۱۶ | عطر گل | معطر. عطر اصلی و قوی از برگها منتشر میشود. |
| ۱۷ | نوع گل | گلهای کوچک لولهای دو لبه، مجتمع در دستههای گرد و متراکم (حلقههای کاذب) در گرههای فوقانی ساقه. |
| ۱۸ | ارزش زینتی | متوسط تا زیاد (به عنوان گیاه پوششی معطر و گلده، مناسب برای فضاهای کوچک و بین سنگها). |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | متوسط (در گذشته در طب سنتی و به عنوان حشرهدافع استفاده میشد. امروزه بیشتر جنبه زینتی و باغی دارد). هشدار: اسانس آن سمی است. |
| ۲۰ | سیستم ریشه | سطحی، فیبری و ریشهدهنده در گرههای ساقه. |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | خوب. تا حدود -۱۵ درجه سانتیگراد را تحمل میکند (Zone 5). در سرمای شدید ممکن است بخش هوایی از بین برود اما در بهار دوباره میروید. |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | خوب. گرما را تحمل میکند اما در گرمای شدید و خشک نیاز به آبیاری بیشتری دارد. |
| ۲۳ | تحمل خشکی | کم تا متوسط. به رطوبت نسبی خاک نیاز دارد و در خشکی طولانی استرس میبیند. |
| ۲۴ | نیاز آبی | متوسط. خاک باید به طور یکنواخت مرطوب (نه خیس) نگه داشته شود. نسبت به سایر نعناعها کمی تحمل بیشتری به خشکی موقتی دارد، اما برای رشد مطلوب به آب نیازمند است. |
| ۲۵ | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه (حداقل ۴-۶ ساعت آفتاب مستقیم). در سایه کامل رشد علفی و گلدهی ضعیف میشود. |
| ۲۶ | نوع خاک | خاکهای لومی، شنی لومی، مرطوب ولی با زهکشی خوب. میتواند خاکهای فقیر تا نسبتاً غنی را تحمل کند. |
| ۲۷ | زهکشی خاک | خوب ضروری است. اگرچه رطوبت دوست است، اما در خاکهای غرقابی نمیماند. |
| ۲۸ | تحمل شوری | کم. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | متوسط (به دلیل فرم خزنده و پخش شده، آسیب کمتری از باد میبیند). |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | نسبتاً مقاوم. مانند سایر نعناعیان ممکن است گاهی مورد حمله شته یا کنه تار عنکبوتی قرار گیرد. در شرایط خیلی مرطوب و سایه ممکن است دچار سفیدک پودری شود. خاصیت دفع حشرات: بوی قوی آن برخی حشرات موذی را دفع میکند. |
| ۳۲ | نیاز هرس | چیدن منظم سرشاخهها برای جلوگیری از چوبی شدن مرکز گیاه و تشویق به رشد متراکم مفید است. پس از گلدهی میتوان هرس سبک انجام داد. |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | نیاز کم. در خاکهای خیلی فقیر، یک تغذیه سبک در بهار با کمپوست کافی است. کوددهی زیاد باعث کاهش عطر و رشد بیش از حد علفی میشود. |
| ۳۴ | روش تکثیر | بسیار آسان. ۱. تقسیم بوته در بهار یا پاییز. ۲. قلمه ساقه (که به راحتی در آب یا خاک ریشه میدهد). ۳. خوابانیدن ساقه. ۴. کاشت بذر (کمتر رایج). |
| ۳۵ | فاصله کاشت | ۳۰ تا ۴۵ سانتیمتر (به دلیل رشد خزنده، با فاصله کم نیز به سرعت فضای خالی را پر میکند). |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | پوشش زمینی معطر، کاشت بین سنگفرشها و ترکهای پیادهرو، باغهای سنگی، حاشیههای مرطوب آبراهها، گلدانهای آویز، باغهای گیاهان دارویی (با رعایت احتیاط). |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | بله، برای کاشت در باکسهای گل شهری، بین بلوکهای سنگفرش در پارکها و ایجاد پوشش معطر در فضاهای کوچک مناسب است. |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | کنترل رشد: با کاشت در گلدان یا استفاده از موانع فیزیکی در زمین، میتوان از گسترش بیرویه آن جلوگیری کرد. هشدار سمی بودن: از مصرف بیرویه و خودسرانه آن به ویژه برای زنان باردار، کودکان و افراد با مشکلات کبدی اکیداً خودداری شود. |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | گیاهانی با نیاز آبی مشابه که تحمل سایهجزئی را دارند، مانند: فراموشممکن (Myosotis)، برخی سرخسهای کوتاه، علفهای زینتی کوچک. |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | جاذب خوب زنبورهای عسل، پروانهها و سایر حشرات گردهافشان. |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | ۱. سمی بودن (پولگون): مصرف خوراکی اسانس یا مقادیر زیاد گیاه تازه میتواند برای کبد سمی و حتی کشنده باشد. ۲. پخش شوندگی: میتواند به صورت تهاجمی فضای اطراف را پر کند اگر کنترل نشود. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | عطر شدید و خنک کافوری-نعنایی که با لمس کردن تشدید میشود. فرم خزنده و پوششی عالی برای فضاهای کوچک. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | دارویی (سنتی، با احتیاط شدید): در گذشته به صورت موضعی یا استنشاقی برای دفع حشرات، سرماخوردگی و مشکلات گوارشی استفاده میشد. هشدار: امروزه به دلیل سمیت، مصرف داخلی آن توسط پزشکان گیاهدرمانی مدرن توصیه نمیشود. خوراکی: به ندرت و با احتیاط بسیار زیاد به عنوان چاشنی استفاده میشود. |
| ۴۴ | چالش در ایران | خطر گسترش بیرویه در مناطق مرطوب و نیمهمرطوب. همچنین خطر مصرف خودسرانه به دلیل شباهت اسمی با “پونه” (کاکوتی) که گیاهی متفاوت و کمخطرتر است. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | کاشت کنترلشده در گلدان یا محوطههای محدود شده. آموزش: تفاوت بین پودنه (سمی) و کاکوتی (غالباً بیخطر) باید به وضوح آموزش داده شود. استفاده بیشتر به عنوان گیاه زینتی و معطر فضای باز. |
| ۴۶ | ارقام مختلف | رقم ‘Upright’ با فرم رشد قائمتر وجود دارد. اما غالباً گونه اصلی کشت میشود. |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | در بیشتر مناطق ایران (به جز مناطق خیلی مرطوب شمال)، نیاز به آبیاری منظم در فصل گرم دارد تا خاک کاملاً خشک نشود. آبیاری هفتهای ۲-۳ بار در تابستانهای خشک معمول است. |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | بین سنگهای باغهای صخرهای، کنار جویهای آب سنتی (با زهکشی خوب)، در حاشیههای مرطوب اما آفتابگیر باغ، و ترجیحاً در گلدان برای کنترل رشد و دسترسی آسان. |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | سرشاخههای برگدار را قبل یا در حین گلدهی بچینید و در سایه و جای خشک و خنک آویزان کنید. برای حفظ عطر، در ظرف دربسته نگهداری شود. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | بهترین اقلیم: مناطق معتدل و نیمهمرطوب با تابستانهای خنکتر (مناطق شمالی، شمال غرب و غرب: گیلان، مازندران، آذربایجان، کردستان). مناطق مناسب: مناطق مرکزی با آبیاری منظم و سایهجزئی بعدازظهر. مناطق با محدودیت: مناطق جنوبی و کویری با گرمای شدید و خشکی زیاد (نیاز به مراقبت و آبیاری بسیار منظم دارد). |


