یال اسبی
-
یال اسبی با نام علمی (Ophiopogon japonicus) گیاهی علفی چندساله همیشهسبز از خانواده مارچوبهایان (Asparagaceae) و بومی شرق آسیا (ژاپن، کره، چین) است. این گیاه به دلیل عادت رشد تودهای متراکم و برگهای باریک، کشیده، قوسدار و شبیه به علف به رنگ سبز تیره و براق، شناخته شده است. برخلاف ظاهر علفمانند، بافتی سفت و محکم دارد. در اواسط تابستان، گلآذینهای کوتاه و پنهانی با گلهای کوچک و بنفش-سفید رنگ تولید میکند که به میوههای تزئینی آبی-نیلی فیروزهای کروی تبدیل میشوند. به دلیل تحمل استثنایی به سایههای عمیق، خشکی نسبی پس از استقرار و نیاز به نگهداری بسیار کم، یک پوشش زمینی ایدهآل برای زیر درختان، مرز باغهای سایهدار و کاربریهای مدرن و مینیمال است.
در منابع بر دوام و کاربرد این گیاه در طراحیهای معاصر و پاسیوهای کمنیاز تأکید شده است. در چین، این گیاه از جایگاهی دوگانه و بسیار مهم برخوردار است: هم به عنوان یک گیاه زینتی پوششی محبوب در باغهای کلاسیک چینی و هم به عنوان یک گیاه دارویی ارزشمند در طب سنتی چین (TCM). ریشههای غدهای و گوشتی آن (با نام «Maidong») برای درمان خشکی ریهها، سرفه خشک، بیخوابی و به عنوان یک تونیک یینساز، به طور گستردهای برداشت و فرآوری میشود. این کاربرد دارویی عمیق، برخلاف صرفاً زینتی بودن بسیاری از گیاهان پوششی، به آن ارزش اقتصادی و فرهنگی قابل توجهی بخشیده است.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Ophiopogon japonicus (L.f.) Ker Gawl. |
| ۱.۱ | معنی نام علمی | Ophiopogon: از یونانی «ophis» (مار) و «pogon» (ریش)، احتمالاً اشاره به ریزومهای خزنده. japonicus: به معنای «از ژاپن». |
| ۲ | نام فارسی | یال اسبی |
| ۳ | نام انگلیسی | Mondo Grass, Dwarf Lilyturf, Fountain Plant |
| ۴ | خانواده | Asparagaceae (مارچوبهایان) |
| ۵ | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله همیشهسبز، ریزومدار و تودهای. |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر (برگها). ساقه گلدهنده تا ۱۰ سانتیمتر بلندتر میشود. |
| ۷ | گسترش گیاه | گسترش متوسط از طریق ریزومهای کوتاه، تشکیل تودههای متراکم. |
| ۸ | فرم رشد | تودهای فشرده، فرمی شبیه به چمن با بافتی ظریف اما محکم. |
| ۹ | سرعت رشد | کند تا متوسط. |
| ۱۰ | طول عمر | چندساله و بسیار با دوام. |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز تیره و براق. رقم ‘Niger’ (گیاه سیاه) برگهای مشکی-سبز بسیار تیره دارد. |
| ۱۲ | نوع برگ | ساده، خطی و باریک (حدود ۲-۴ میلیمتر)، بلند، قوسدار، ریزوم. |
| ۱۳ | ریزش برگ | همیشهسبز (در تمام سال سبز باقی میماند). |
| ۱۴ | زمان گلدهی | اواسط تابستان (تیر تا مرداد). |
| ۱۵ | رنگ گل | بنفش کمرنگ یا سفید. |
| ۱۶ | عطر گل | فاقد عطر قابل توجه. |
| ۱۷ | نوع گل | گلهای کوچک زنگولهای، مجتمع در گلآذین خوشهای کوتاه و پنهان در میان برگها. |
| ۱۸ | ارزش زینتی | بالا (به دلیل بافت یکدست، رنگ تیره و میوههای تزئینی. بیشتر برای برگ و فرم استفاده میشود). |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | بالا (هم به عنوان گیاه زینتی پوششی و هم به عنوان گیاه دارویی با ارزش). |
| ۲۰ | سیستم ریشه | ریزومهای کوتاه و گوشتی که گرههای غدهای (دارویی) تولید میکنند. |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | خوب. مقاوم تا Zone 6 (حدود -۲۳ درجه سانتیگراد). در مناطق سردتر ممکن است برگها آسیب ببینند اما از ریشه دوباره سبز میشود. |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | خوب. گرمای تابستان را به خوبی تحمل میکند. |
| ۲۳ | تحمل خشکی | خوب پس از استقرار کامل. یکی از مقاومترین پوششها به خشکی در سایه است. |
| ۲۴ | نیاز آبی | کم تا متوسط. برای بهترین ظاهر آبیاری منظم نیاز است، اما دورههای خشکی را تاب میآورد. |
| ۲۵ | نیاز نوری | سایه کامل تا نیمهسایه ایدهآل است. آفتاب کامل به خصوص در مناطق گرم باعث سوختگی و زردی برگها میشود. |
| ۲۶ | نوع خاک | خاک حاصلخیز، با زهکشی خوب و غنی از مواد آلی. اسیدی تا خنثی را ترجیح میدهد. |
| ۲۷ | زهکشی خاک | خوب (از غرقاب شدن طولانی مدت بیزار است). |
| ۲۸ | تحمل شوری | کم تا متوسط. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | خوب. برای فضای شهری مناسب است. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | خوب (به دلیل انعطاف برگها). |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | بسیار مقاوم. عملاً فاقد آفات و بیماریهای جدی است. گاهی حلزون و راب ممکن است به برگها آسیب بزنند. |
| ۳۲ | نیاز هرس | بسیار کم. فقط حذف برگهای قدیمی و قهوهای در اوایل بهار برای تمیزی ظاهر. |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | کم. یکبار کوددهی سبک در بهار با کود متعادد کافی است. |
| ۳۴ | روش تکثیر | ۱. تقسیم تودههای متراکم در بهار یا پاییز (روش اصلی). ۲. بذر (کند). |
| ۳۵ | فاصله کاشت | ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر (برای پوشش یکدست پس از ۱-۲ سال). |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | پوشش زمینی برتر برای سایه عمیق، کاشت در مرزها، زیر درختان، باغهای ژاپنی و ذِن، کانتینرها، مسیرهای باریک بین سنگها، جایگزین چمن در مناطق سایهدار. |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | بسیار مناسب برای پارکهای شهری سایهدار، میادین، حیاطهای مرکزی ساختمانهای بلند، روفگاردنهای سایهدار. |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | غیرتهاجمی: برخلاف بسیاری از پوششها، به آرامی گسترش مییابد و مرزها را رعایت میکند. دارویی بودن: ریشههای غدهای آن قابل برداشت و فروش است (بعد از ۲-۳ سال). |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | هاستا، سرخس، آزالیا، کاملیا، اریکا و دیگر گیاهان سایهدوست. |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | پایین تا متوسط (پناهگاه برای حشرات ریز). |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | رشد نسبتاً کند برای پوشش سریع زمین. عدم تحمل تردد و پاخوری. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | ایجاد یک فرش همیشهسبز، متراکم و کمنیاز با بافتی ظریف و رنگ تیره در سایهترین مکانها. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | دارویی مهم: ریشه غدهای (Maidong) یکی از مهمترین داروهای تونیک یین در طب سنتی چین است. خود مصرفی بدون دانش تخصصی خطرناک است. |
| ۴۴ | چالش در ایران | تابش شدید آفتاب و خشکی هوا در اکثر مناطق. نیاز مطلق به سایه در ایران. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | انتخاب محل کاشت کلیدی است: فقط در سایه کامل و عمیق (زیر درختان انبوه، شمال ساختمانهای بلند). مناطق مناسب: شمال کشور (گیلان، مازندران، گلستان) و مناطق کوهستانی معتدل. آبیاری: در سال اول منظم، پس از استقشاء نیازش کم میشود. استفاده از مالچ برای حفظ رطوبت. |
| ۴۶ | ارقام مختلف | ‘Niger’ یا ‘Black Dragon’ (برگهای مشکی-سبز تیره)، ‘Kyoto Dwarf’ (کوتوله، تا ۱۰ سانتیمتر). |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | در مناطق شمالی: آبیاری فقط در دورههای طولانی خشکی تابستان. در مناطق مرکزی (فقط در سایه عمیق): آبیاری منظم هفتهای یکبار در تابستان. |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | در باغهای شمالی: ایدهآل برای پوشش زمین در «سایهانداز» درختان بلند مانند چنار و افرا. در باغهای ایرانی کلاسیک: قابل استفاده در حاشیههای سایهدار «باغچه»های کنار استخر. در باغهای صخرهای سایهدار. |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | ریشه دارویی: برداشت در پاییز پس از ۲-۳ سال، شستشو، جداسازی غدهها و خشککردن در آفتاب ملایم یا خشککن. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | مناطق ایدهآل: مناطق مرطوب و خنک خزری با سایه طبیعی. مناطق مشروط: مناطق کوهستانی معتدل (شهرهای مانند تهران، اصفهان در باغهای سایهدار عمیق و با آبیاری تابستانه). مناطق نامناسب: دشتهای مرکزی، کویری و جنوبی با تابش شدید آفتاب. |


