یال اسبی

  • یال اسبی با نام علمی (Ophiopogon japonicus) گیاهی علفی چندساله همیشه‌سبز از خانواده مارچوبه‌ایان (Asparagaceae) و بومی شرق آسیا (ژاپن، کره، چین) است. این گیاه به دلیل عادت رشد توده‌ای متراکم و برگ‌های باریک، کشیده، قوس‌دار و شبیه به علف به رنگ سبز تیره و براق، شناخته شده است. برخلاف ظاهر علف‌مانند، بافتی سفت و محکم دارد. در اواسط تابستان، گل‌آذین‌های کوتاه و پنهانی با گل‌های کوچک و بنفش-سفید رنگ تولید می‌کند که به میوه‌های تزئینی آبی-نیلی فیروزه‌ای کروی تبدیل می‌شوند. به دلیل تحمل استثنایی به سایه‌های عمیق، خشکی نسبی پس از استقرار و نیاز به نگهداری بسیار کم، یک پوشش زمینی ایده‌آل برای زیر درختان، مرز باغ‌های سایه‌دار و کاربری‌های مدرن و مینیمال است.

     در منابع بر دوام و کاربرد این گیاه در طراحی‌های معاصر و پاسیوهای کم‌نیاز تأکید شده است. در چین، این گیاه از جایگاهی دوگانه و بسیار مهم برخوردار است: هم به عنوان یک گیاه زینتی پوششی محبوب در باغ‌های کلاسیک چینی و هم به عنوان یک گیاه دارویی ارزشمند در طب سنتی چین (TCM). ریشه‌های غده‌ای و گوشتی آن (با نام «Maidong») برای درمان خشکی ریه‌ها، سرفه خشک، بی‌خوابی و به عنوان یک تونیک یین‌ساز، به طور گسترده‌ای برداشت و فرآوری می‌شود. این کاربرد دارویی عمیق، برخلاف صرفاً زینتی بودن بسیاری از گیاهان پوششی، به آن ارزش اقتصادی و فرهنگی قابل توجهی بخشیده است.

ردیف مشخصه توضیح
۱ نام علمی Ophiopogon japonicus (L.f.) Ker Gawl.
۱.۱ معنی نام علمی Ophiopogon: از یونانی «ophis» (مار) و «pogon» (ریش)، احتمالاً اشاره به ریزوم‌های خزنده. japonicus: به معنای «از ژاپن».
۲ نام فارسی یال اسبی
۳ نام انگلیسی Mondo Grass, Dwarf Lilyturf, Fountain Plant
۴ خانواده Asparagaceae (مارچوبه‌ایان)
۵ تیپ گیاهی گیاه علفی چندساله همیشه‌سبز، ریزوم‌دار و توده‌ای.
۶ ارتفاع گیاه ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر (برگ‌ها). ساقه گلدهنده تا ۱۰ سانتیمتر بلندتر می‌شود.
۷ گسترش گیاه گسترش متوسط از طریق ریزوم‌های کوتاه، تشکیل توده‌های متراکم.
۸ فرم رشد توده‌ای فشرده، فرمی شبیه به چمن با بافتی ظریف اما محکم.
۹ سرعت رشد کند تا متوسط.
۱۰ طول عمر چندساله و بسیار با دوام.
۱۱ رنگ برگ سبز تیره و براق. رقم ‘Niger’ (گیاه سیاه) برگ‌های مشکی-سبز بسیار تیره دارد.
۱۲ نوع برگ ساده، خطی و باریک (حدود ۲-۴ میلی‌متر)، بلند، قوس‌دار، ریزوم.
۱۳ ریزش برگ همیشه‌سبز (در تمام سال سبز باقی می‌ماند).
۱۴ زمان گل‌دهی اواسط تابستان (تیر تا مرداد).
۱۵ رنگ گل بنفش کمرنگ یا سفید.
۱۶ عطر گل فاقد عطر قابل توجه.
۱۷ نوع گل گل‌های کوچک زنگوله‌ای، مجتمع در گل‌آذین خوشه‌ای کوتاه و پنهان در میان برگ‌ها.
۱۸ ارزش زینتی بالا (به دلیل بافت یکدست، رنگ تیره و میوه‌های تزئینی. بیشتر برای برگ و فرم استفاده می‌شود).
۱۹ ارزش اقتصادی بالا (هم به عنوان گیاه زینتی پوششی و هم به عنوان گیاه دارویی با ارزش).
۲۰ سیستم ریشه ریزوم‌های کوتاه و گوشتی که گره‌های غده‌ای (دارویی) تولید می‌کنند.
۲۱ مقاومت به سرما خوب. مقاوم تا Zone 6 (حدود -۲۳ درجه سانتی‌گراد). در مناطق سردتر ممکن است برگ‌ها آسیب ببینند اما از ریشه دوباره سبز می‌شود.
۲۲ مقاومت به گرما خوب. گرمای تابستان را به خوبی تحمل می‌کند.
۲۳ تحمل خشکی خوب پس از استقرار کامل. یکی از مقاوم‌ترین پوشش‌ها به خشکی در سایه است.
۲۴ نیاز آبی کم تا متوسط. برای بهترین ظاهر آبیاری منظم نیاز است، اما دوره‌های خشکی را تاب می‌آورد.
۲۵ نیاز نوری سایه کامل تا نیمه‌سایه ایده‌آل است. آفتاب کامل به خصوص در مناطق گرم باعث سوختگی و زردی برگ‌ها می‌شود.
۲۶ نوع خاک خاک حاصلخیز، با زهکشی خوب و غنی از مواد آلی. اسیدی تا خنثی را ترجیح می‌دهد.
۲۷ زهکشی خاک خوب (از غرقاب شدن طولانی مدت بیزار است).
۲۸ تحمل شوری کم تا متوسط.
۲۹ تحمل آلودگی هوا خوب. برای فضای شهری مناسب است.
۳۰ مقاومت به باد خوب (به دلیل انعطاف برگ‌ها).
۳۱ آفات و بیماری‌ها بسیار مقاوم. عملاً فاقد آفات و بیماری‌های جدی است. گاهی حلزون و راب ممکن است به برگ‌ها آسیب بزنند.
۳۲ نیاز هرس بسیار کم. فقط حذف برگ‌های قدیمی و قهوه‌ای در اوایل بهار برای تمیزی ظاهر.
۳۳ تغذیه (کوددهی) کم. یکبار کوددهی سبک در بهار با کود متعادد کافی است.
۳۴ روش تکثیر ۱. تقسیم توده‌های متراکم در بهار یا پاییز (روش اصلی). ۲. بذر (کند).
۳۵ فاصله کاشت ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر (برای پوشش یکدست پس از ۱-۲ سال).
۳۶ کاربرد در طراحی پوشش زمینی برتر برای سایه عمیق، کاشت در مرزها، زیر درختان، باغ‌های ژاپنی و ذِن، کانتینرها، مسیرهای باریک بین سنگ‌ها، جایگزین چمن در مناطق سایه‌دار.
۳۷ مناسب فضای شهری بسیار مناسب برای پارک‌های شهری سایه‌دار، میادین، حیاط‌های مرکزی ساختمان‌های بلند، روف‌گاردن‌های سایه‌دار.
۳۸ نکات اجرایی ویژه غیرتهاجمی: برخلاف بسیاری از پوشش‌ها، به آرامی گسترش می‌یابد و مرزها را رعایت می‌کند. دارویی بودن: ریشه‌های غده‌ای آن قابل برداشت و فروش است (بعد از ۲-۳ سال).
۳۹ همنشین‌های مناسب هاستا، سرخس، آزالیا، کاملیا، اریکا و دیگر گیاهان سایه‌دوست.
۴۰ ارزش اکولوژیک پایین تا متوسط (پناهگاه برای حشرات ریز).
۴۱ هشدار/محدودیت رشد نسبتاً کند برای پوشش سریع زمین. عدم تحمل تردد و پاخوری.
۴۲ ویژگی برجسته ایجاد یک فرش همیشه‌سبز، متراکم و کم‌نیاز با بافتی ظریف و رنگ تیره در سایه‌ترین مکان‌ها.
۴۳ کاربرد دارویی و خوراکی دارویی مهم: ریشه غده‌ای (Maidong) یکی از مهم‌ترین داروهای تونیک یین در طب سنتی چین است. خود مصرفی بدون دانش تخصصی خطرناک است.
۴۴ چالش در ایران تابش شدید آفتاب و خشکی هوا در اکثر مناطق. نیاز مطلق به سایه در ایران.
۴۵ راهکار برای ایران انتخاب محل کاشت کلیدی است: فقط در سایه کامل و عمیق (زیر درختان انبوه، شمال ساختمان‌های بلند). مناطق مناسب: شمال کشور (گیلان، مازندران، گلستان) و مناطق کوهستانی معتدل. آبیاری: در سال اول منظم، پس از استقشاء نیازش کم می‌شود. استفاده از مالچ برای حفظ رطوبت.
۴۶ ارقام مختلف ‘Niger’ یا ‘Black Dragon’ (برگ‌های مشکی-سبز تیره)، ‘Kyoto Dwarf’ (کوتوله، تا ۱۰ سانتیمتر).
۴۷ آبیاری در ایران در مناطق شمالی: آبیاری فقط در دوره‌های طولانی خشکی تابستان. در مناطق مرکزی (فقط در سایه عمیق): آبیاری منظم هفته‌ای یک‌بار در تابستان.
۴۸ محل کاشت در باغ ایرانی در باغ‌های شمالی: ایده‌آل برای پوشش زمین در «سایه‌انداز» درختان بلند مانند چنار و افرا. در باغ‌های ایرانی کلاسیک: قابل استفاده در حاشیه‌های سایه‌دار «باغ‌چه»‌های کنار استخر. در باغ‌های صخره‌ای سایه‌دار.
۴۹ برداشت و خشک‌کردن ریشه دارویی: برداشت در پاییز پس از ۲-۳ سال، شستشو، جداسازی غده‌ها و خشک‌کردن در آفتاب ملایم یا خشک‌کن.
۵۰ اقلیم پیشنهادی در ایران مناطق ایده‌آل: مناطق مرطوب و خنک خزری با سایه طبیعی. مناطق مشروط: مناطق کوهستانی معتدل (شهرهای مانند تهران، اصفهان در باغ‌های سایه‌دار عمیق و با آبیاری تابستانه). مناطق نامناسب: دشت‌های مرکزی، کویری و جنوبی با تابش شدید آفتاب.
یال اسبی