پنجه برگ راست

پنجه برگ راست با نام علمی (Potentilla recta) گیاهی علفی چندساله و مهاجم با منشأ اوراسیایی است. این گیاه به‌طور گسترده در بسیاری از مناطق معتدله جهان، از جمله آمریکای شمالی، به عنوان یک گونه مهاجم و سمج معرفی شده است. مطالعات اکولوژیک آلمانی و انگلیسی بر قابلیت رقابت بالای آن تأکید دارند؛ به‌طوری که با تشکیل توده‌های متراکم، گیاهان بومی مرتعی و علفی را حذف و جایگزین می‌کند. شناسایی کلیدی آن شامل ساقه‌های مستقیم و راست (recta)، برگ‌های مرکب پنجه‌ای با برگچه‌های دندانه‌دار و گل‌های پنج‌گلبرگ به رنگ زرد بسیار کمرنگ (شبیه کرم یا سولفور) است که در خوشه‌های باز انتهایی قرار می‌گیرند.

در سنت‌های گیاه‌درمانی اروپای شرقی و مرکزی، پنجه برگ راست مشابه بسیاری از گونه‌های هم‌جنس خود، به‌عنوان یک گیاه دارویی شناخته شده است. از بخش‌های هوایی و گاهی ریشه آن به صورت دم‌نوش یا تنتور استفاده می‌گردد. خواص قابض (به دلیل تانن‌های فراوان)، ضدالتهاب و ضد باکتری به آن نسبت داده می‌شود. در طب سنتی برخی مناطق، برای درمان التهاب‌های گوارشی خفیف، گلو درد و به‌عنوان یک شستشودهنده موضعی برای زخم‌ها و التهاب‌های پوستی کاربرد داشته است. با این حال، همواره بر احتیاط در مصرف و تفکیک دقیق آن از گونه‌های سمی احتمالی تأکید می‌شود.

ردیف مشخصه توضیح
۱ نام علمی Potentilla recta L.
۱.۱ معنی نام علمی Potentilla: از لاتین “potens” به معنای “قدرتمند”، اشاره به خواص دارویی برخی گونه‌ها. recta: به معنای “راست” یا “ایستاده”، اشاره به فرم ساقه.
۲ نام فارسی پنجه‌ برگ راست
۳ نام انگلیسی Sulphur Cinquefoil, Upright Cinquefoil
۴ خانواده Rosaceae (گل سرخیان)
۵ تیپ گیاهی گیاه علفی چندساله.
۶ ارتفاع گیاه ۳۰ تا ۷۰ سانتیمتر.
۷ گسترش گیاه ۲۰ تا ۴۰ سانتیمتر (تک‌گیاه). از طریق بذر به صورت کلونی گسترده می‌شود.
۸ فرم رشد ایستاده، با ساقه‌های منفرد یا چندتایی از یک پایه.
۹ سرعت رشد متوسط تا سریع.
۱۰ طول عمر چندساله.
۱۱ رنگ برگ سبز متوسط تا تیره. زیر برگ‌ها کرک‌دار است.
۱۲ نوع برگ مرکب پنجه‌ای (پالمات)، با ۵ تا ۷ برگچه کشیده و دندانه‌دار. برگ‌های پایینی دمبرگ بلند دارند.
۱۳ ریزش برگ خزان‌کننده (در زمستان از بین می‌رود).
۱۴ زمان گل‌دهی اواخر بهار تا اواسط تابستان (خرداد تا مرداد).
۱۵ رنگ گل زرد کم‌رنگ، مایل به کرم یا “سولفوری”. مرکز گل اغلب زرد تیره‌تر است.
۱۶ عطر گل فاقد عطر قابل توجه.
۱۷ نوع گل گل‌های منفرد به قطر ۱.۵-۲.۵ سانتیمتر، با ۵ گلبرگ قلبی شکل، در انتهای ساقه و شاخه‌ها به صورت خوشه‌ای باز.
۱۸ ارزش زینتی پایین (به عنوان گیاه مهاجم و هرز شناخته می‌شود). گونه‌های باغی پوتنتیلا معمولاً پاکوتاه و با گل‌های درشت‌تر هستند.
۱۹ ارزش اقتصادی منفی (هزینه‌های کنترل در کشاورزی و مراتع).
۲۰ سیستم ریشه ریشه اصلی عمودی (Taproot) ضخیم و چوبی، همراه با ریشه‌های جانبی.
۲۱ مقاومت به سرما بسیار بالا. مقاوم در Zone 3-8.
۲۲ مقاومت به گرما بالا.
۲۳ تحمل خشکی متوسط تا بالا. پس از استقرار، بسیار مقاوم به خشکی است.
۲۴ نیاز آبی کم. در شرایط طبیعی بارندگی کافی است.
۲۵ نیاز نوری آفتاب کامل تا نیمه‌سایه. در آفتاب کامل بهترین رشد را دارد.
۲۶ نوع خاک خاک‌های فقیر تا نسبتاً حاصلخیز، شنی، لومی، با زهکشی خوب. تحمل زیادی به خاک‌های ضعیف دارد.
۲۷ زهکشی خاک خوب تا عالی.
۲۸ تحمل شوری کم تا متوسط.
۲۹ تحمل آلودگی هوا متوسط.
۳۰ مقاومت به باد خوب (ساقه‌های محکم).
۳۱ آفات و بیماری‌ها بسیار مقاوم. آفت یا بیماری خاصی به طور جدی آن را تهدید نمی‌کند.
۳۲ نیاز هرس ندارد (جز برای کنترل و جلوگیری از بذردهی).
۳۳ تغذیه (کوددهی) نیاز ندارد و در خاک‌های غنی گسترش بهتری می‌یابد.
۳۴ روش تکثیر اصلی‌ترین روش: تکثیر از طریق بذر فراوان (هر گیاه هزاران بذر تولید می‌کند). همچنین می‌تواند از طریق جوانه‌های روی ریشه اصلی گسترش یابد.
۳۵ فاصله کاشت کاشت عمدی ندارد. به عنوان علف هرز، تراکم خود را تعیین می‌کند.
۳۶ کاربرد در طراحی فاقد کاربرد طراحی منظر عمدی به دلیل رفتار مهاجم. می‌تواند به صورت ناخواسته در باغ‌های طبیعی‌نما یا مراتع ظاهر شود.
۳۷ مناسب فضای شهری خیر (گونه مهاجم و ناخواسته).
۳۸ نکات اجرایی ویژه هشدار مهاجم بودن: این گیاه یک علف هرز مهاجم سمج در بسیاری از مناطق دنیاست. از کاشت عمدی آن باید به شدت پرهیز کرد. بذرهای آن سالیان طولانی در خاک زنده می‌مانند.
۳۹ همنشین‌های مناسب ندارد. با گیاهان دیگر رقابت شدید می‌کند.
۴۰ ارزش اکولوژیک در زیستگاه بومی خود (اوراسیا) ممکن است برای برخی حشرات مفید باشد. در خارج از محدوده بومی، ارزش منفی دارد و تنوع زیستی را کاهش می‌دهد.
۴۱ هشدار/محدودیت تهدید برای مراتع و مناطق طبیعی: گیاهان بومی را حذف می‌کند. کنترل دشوار به دلیل ریشه عمقی و تولید بذر فراوان.
۴۲ ویژگی برجسته ساقه‌های راست و پرشمار، برگ‌های پنجه‌ای مشخص و گل‌های زرد کم‌رنگ متعدد.
۴۳ کاربرد دارویی و خوراکی در طب سنتی اروپا به‌عنوان قابض و ضدالتهاب استفاده می‌شده است. مصرف آن نیاز به تخصص و احتیاط دارد. به عنوان گیاه خوراکی مرسوم نیست.
۴۴ چالش در ایران خطر احتمالی مهاجم شدن در مراتع و دامنه‌های کوهستانی، به ویژه در مناطق معتدل و سردسیر. امکان اشتباه گرفتن با گونه‌های بومی یا زینتی پوتنتیلا.
۴۵ راهکار برای ایران پایش و پیشگیری: شناسایی به‌موقع و جلوگیری از گسترش آن در مراتع و مناطق حساس. آموزش: آگاه‌سازی کارشناسان کشاورزی و منابع طبیعی برای شناسایی و کنترل آن. عدم کاشت: فروش یا کاشت عمدی آن در هیچ منطقه‌ای توصیه نمی‌شود.
۴۶ ارقام مختلف رقم‌بندی زینتی برای آن صورت نگرفته است.
۴۷ آبیاری در ایران در صورت حضور ناخواسته، آبیاری آن می‌تواند رشدش را تشدید کند.
۴۸ محل کاشت در باغ ایرانی هیچ محل توصیه‌شده‌ای ندارد. در صورت مشاهده، باید کنترل و حذف شود.
۴۹ برداشت و خشک‌کردن تنها در صورتی که برای اهداف دارویی سنتی زیر نظر متخصص برداشت شود، بخش هوایی آن در زمان گل‌دهی چیده و در سایه خشک می‌شود.
۵۰ اقلیم پیشنهادی در ایران پیشنهاد نمی‌شود. در صورت ورود ناخواسته، احتمال سازگاری و تهاجم در مناطق سردسیر و معتدل کوهستانی (مانند دامنه‌های البرز و زاگرس) وجود دارد.
پنجه برگ راست