پنجه برگ راست
پنجه برگ راست با نام علمی (Potentilla recta) گیاهی علفی چندساله و مهاجم با منشأ اوراسیایی است. این گیاه بهطور گسترده در بسیاری از مناطق معتدله جهان، از جمله آمریکای شمالی، به عنوان یک گونه مهاجم و سمج معرفی شده است. مطالعات اکولوژیک آلمانی و انگلیسی بر قابلیت رقابت بالای آن تأکید دارند؛ بهطوری که با تشکیل تودههای متراکم، گیاهان بومی مرتعی و علفی را حذف و جایگزین میکند. شناسایی کلیدی آن شامل ساقههای مستقیم و راست (recta)، برگهای مرکب پنجهای با برگچههای دندانهدار و گلهای پنجگلبرگ به رنگ زرد بسیار کمرنگ (شبیه کرم یا سولفور) است که در خوشههای باز انتهایی قرار میگیرند.
در سنتهای گیاهدرمانی اروپای شرقی و مرکزی، پنجه برگ راست مشابه بسیاری از گونههای همجنس خود، بهعنوان یک گیاه دارویی شناخته شده است. از بخشهای هوایی و گاهی ریشه آن به صورت دمنوش یا تنتور استفاده میگردد. خواص قابض (به دلیل تاننهای فراوان)، ضدالتهاب و ضد باکتری به آن نسبت داده میشود. در طب سنتی برخی مناطق، برای درمان التهابهای گوارشی خفیف، گلو درد و بهعنوان یک شستشودهنده موضعی برای زخمها و التهابهای پوستی کاربرد داشته است. با این حال، همواره بر احتیاط در مصرف و تفکیک دقیق آن از گونههای سمی احتمالی تأکید میشود.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Potentilla recta L. |
| ۱.۱ | معنی نام علمی | Potentilla: از لاتین “potens” به معنای “قدرتمند”، اشاره به خواص دارویی برخی گونهها. recta: به معنای “راست” یا “ایستاده”، اشاره به فرم ساقه. |
| ۲ | نام فارسی | پنجه برگ راست |
| ۳ | نام انگلیسی | Sulphur Cinquefoil, Upright Cinquefoil |
| ۴ | خانواده | Rosaceae (گل سرخیان) |
| ۵ | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله. |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۳۰ تا ۷۰ سانتیمتر. |
| ۷ | گسترش گیاه | ۲۰ تا ۴۰ سانتیمتر (تکگیاه). از طریق بذر به صورت کلونی گسترده میشود. |
| ۸ | فرم رشد | ایستاده، با ساقههای منفرد یا چندتایی از یک پایه. |
| ۹ | سرعت رشد | متوسط تا سریع. |
| ۱۰ | طول عمر | چندساله. |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز متوسط تا تیره. زیر برگها کرکدار است. |
| ۱۲ | نوع برگ | مرکب پنجهای (پالمات)، با ۵ تا ۷ برگچه کشیده و دندانهدار. برگهای پایینی دمبرگ بلند دارند. |
| ۱۳ | ریزش برگ | خزانکننده (در زمستان از بین میرود). |
| ۱۴ | زمان گلدهی | اواخر بهار تا اواسط تابستان (خرداد تا مرداد). |
| ۱۵ | رنگ گل | زرد کمرنگ، مایل به کرم یا “سولفوری”. مرکز گل اغلب زرد تیرهتر است. |
| ۱۶ | عطر گل | فاقد عطر قابل توجه. |
| ۱۷ | نوع گل | گلهای منفرد به قطر ۱.۵-۲.۵ سانتیمتر، با ۵ گلبرگ قلبی شکل، در انتهای ساقه و شاخهها به صورت خوشهای باز. |
| ۱۸ | ارزش زینتی | پایین (به عنوان گیاه مهاجم و هرز شناخته میشود). گونههای باغی پوتنتیلا معمولاً پاکوتاه و با گلهای درشتتر هستند. |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | منفی (هزینههای کنترل در کشاورزی و مراتع). |
| ۲۰ | سیستم ریشه | ریشه اصلی عمودی (Taproot) ضخیم و چوبی، همراه با ریشههای جانبی. |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | بسیار بالا. مقاوم در Zone 3-8. |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | بالا. |
| ۲۳ | تحمل خشکی | متوسط تا بالا. پس از استقرار، بسیار مقاوم به خشکی است. |
| ۲۴ | نیاز آبی | کم. در شرایط طبیعی بارندگی کافی است. |
| ۲۵ | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه. در آفتاب کامل بهترین رشد را دارد. |
| ۲۶ | نوع خاک | خاکهای فقیر تا نسبتاً حاصلخیز، شنی، لومی، با زهکشی خوب. تحمل زیادی به خاکهای ضعیف دارد. |
| ۲۷ | زهکشی خاک | خوب تا عالی. |
| ۲۸ | تحمل شوری | کم تا متوسط. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | خوب (ساقههای محکم). |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | بسیار مقاوم. آفت یا بیماری خاصی به طور جدی آن را تهدید نمیکند. |
| ۳۲ | نیاز هرس | ندارد (جز برای کنترل و جلوگیری از بذردهی). |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | نیاز ندارد و در خاکهای غنی گسترش بهتری مییابد. |
| ۳۴ | روش تکثیر | اصلیترین روش: تکثیر از طریق بذر فراوان (هر گیاه هزاران بذر تولید میکند). همچنین میتواند از طریق جوانههای روی ریشه اصلی گسترش یابد. |
| ۳۵ | فاصله کاشت | کاشت عمدی ندارد. به عنوان علف هرز، تراکم خود را تعیین میکند. |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | فاقد کاربرد طراحی منظر عمدی به دلیل رفتار مهاجم. میتواند به صورت ناخواسته در باغهای طبیعینما یا مراتع ظاهر شود. |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | خیر (گونه مهاجم و ناخواسته). |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | هشدار مهاجم بودن: این گیاه یک علف هرز مهاجم سمج در بسیاری از مناطق دنیاست. از کاشت عمدی آن باید به شدت پرهیز کرد. بذرهای آن سالیان طولانی در خاک زنده میمانند. |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | ندارد. با گیاهان دیگر رقابت شدید میکند. |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | در زیستگاه بومی خود (اوراسیا) ممکن است برای برخی حشرات مفید باشد. در خارج از محدوده بومی، ارزش منفی دارد و تنوع زیستی را کاهش میدهد. |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | تهدید برای مراتع و مناطق طبیعی: گیاهان بومی را حذف میکند. کنترل دشوار به دلیل ریشه عمقی و تولید بذر فراوان. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | ساقههای راست و پرشمار، برگهای پنجهای مشخص و گلهای زرد کمرنگ متعدد. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | در طب سنتی اروپا بهعنوان قابض و ضدالتهاب استفاده میشده است. مصرف آن نیاز به تخصص و احتیاط دارد. به عنوان گیاه خوراکی مرسوم نیست. |
| ۴۴ | چالش در ایران | خطر احتمالی مهاجم شدن در مراتع و دامنههای کوهستانی، به ویژه در مناطق معتدل و سردسیر. امکان اشتباه گرفتن با گونههای بومی یا زینتی پوتنتیلا. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | پایش و پیشگیری: شناسایی بهموقع و جلوگیری از گسترش آن در مراتع و مناطق حساس. آموزش: آگاهسازی کارشناسان کشاورزی و منابع طبیعی برای شناسایی و کنترل آن. عدم کاشت: فروش یا کاشت عمدی آن در هیچ منطقهای توصیه نمیشود. |
| ۴۶ | ارقام مختلف | رقمبندی زینتی برای آن صورت نگرفته است. |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | در صورت حضور ناخواسته، آبیاری آن میتواند رشدش را تشدید کند. |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | هیچ محل توصیهشدهای ندارد. در صورت مشاهده، باید کنترل و حذف شود. |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | تنها در صورتی که برای اهداف دارویی سنتی زیر نظر متخصص برداشت شود، بخش هوایی آن در زمان گلدهی چیده و در سایه خشک میشود. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | پیشنهاد نمیشود. در صورت ورود ناخواسته، احتمال سازگاری و تهاجم در مناطق سردسیر و معتدل کوهستانی (مانند دامنههای البرز و زاگرس) وجود دارد. |

