گل میمونی
گل میمونی با نام علمی Antirrhinum majus گیاهی چندساله است که در خاکهای شنی و لومی با زهکشی خوب و pH قلیایی تا اسیدی رشد میکند. این منبع اطلاعات جالبی در مورد کاربردهای غیرمعمول این گیاه ارائه میدهد: از گلهای آن میتوان رنگ سبز استخراج کرد و گزارشهایی مبنی بر تولید روغنی شبیه به روغن زیتون از دانههای آن در روسیه وجود دارد.
این گیاه که از تیره بارهنگیان (Plantaginaceae) محسوب میشود، نام رایج خود یعنی “Snapdragon” را از شکل و واکنش جالب گلهایش گرفته است؛ زمانی که دو طرف گل تحت فشار قرار میگیرد، “دهان” اژدهاگونه گل باز و بسته میشود . برگهای آن نیزهای شکل و به صورت متناوب یا متقابل بر روی ساقهای ایستاده به ارتفاع ۳۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر قرار گرفتهاند . لازم به ذکر است که این گیاه پس از بازبینیهای علمی، از خانواده قدیمی خود (گلمیمونیان) به خانواده جدید منتقل شده است .
محدوده پراکنش بومی این گونه از جنوب فرانسه و شرق کوههای پیرنه تا شمال شرقی اسپانیا و جزایر بالئار گسترش یافته است . این گیاه بومی صخرهها و دیوارهای سنگی بوده و به طور خاص در مناطق مرتفع تا ۱۸۰۰ متر از سطح دریا در شمال غربی مدیترانه یافت میشود . با وجود منشأ مدیترانهای، A. majus به دلیل کشت گسترده در باغها از قرن شانزدهم در شمال اروپا، به صورت فراری از کشت در طبیعت بسیاری از کشورهای اروپایی مانند بریتانیا تثبیت شده است . این گیاه که در ایران نیز با نام “گل میمونی” شناخته میشود، در دیوارهای قدیمی، زمینهای بایر و حاشیههای جادهها در سراسر اروپا دیده میشود .
فراتر از کاربرد زینتی، این گیاه دارای پیشینهای غنی در فرهنگ و علم اروپا است. از گلهای آن برای استخراج رنگهای طبیعی استفاده میشده و در طب سنتی برای تهیه ضمادهای موضعی و درمان بواسیر کاربرد داشته است . همچنین از برگ و گل آن به عنوان ضدالتهاب، تلخکننده و محرک برای التیام تومورها و بواسیر استفاده سنتی میشود و از دانههای آن روغنی شبیه به روغن زیتون استخراج میگردید . در دوران مدرن، Antirrhinum majus به یکی از موجودات مدل مهم در پژوهشهای ژنتیک و زیستشناسی تکوینی در اروپا تبدیل شده است. مطالعه روی ژنهای موثر در شکلگیری گل این گیاه، مانند ژن MIXTA، نقش اساسی در درک ما از تکامل گلها و تعامل گیاهان با گردهافشانها داشته است .
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Antirrhinum majus L. |
| ۱.۱ | معنی نام علمی | Antirrhinum: از واژه یونانی «anti» (مانند) و «rhis» (بینی یا پوزه)، اشاره به شکل گل. majus: به معنای «بزرگتر» . |
| ۲ | نام فارسی | گل میمونی، دهان اژدها |
| ۳ | نام انگلیسی | Snapdragon, Garden Snapdragon, Common Snapdragon, Lion’s-snap |
| ۴ | خانواده | Plantaginaceae (بارهنگیان) – پیشتر Scrophulariaceae (گلمیمونیان) |
| ۵ | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله کوتاهعمر (که اغلب به صورت یکساله یا دوساله کشت میشود) . |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۰.۱ تا ۱.۲ متر (بسته به رقم: کوتوله ۱۵-۳۵ سانتیمتر، متوسط ۳۵-۷۵ سانتیمتر، بلند ۷۵-۱۲۰ سانتیمتر) . |
| ۷ | گسترش گیاه | ۰.۱ تا ۰.۵ متر . |
| ۸ | فرم رشد | راست و ایستاده (در ارقام بلند)، یا بوتهای و پرپشت (در ارقام کوتاه) . |
| ۹ | سرعت رشد | متوسط. |
| ۱۰ | طول عمر | چندساله کوتاهعمر، اما اغلب به عنوان یکساله در باغ کشت میشود . |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز روشن تا سبز تیره . |
| ۱۲ | نوع برگ | ساده، نیزهای تا سرنیزهای، به طول ۱-۷ سانتیمتر، به صورت مارپیچی یا متقابل بر روی ساقه قرار گرفتهاند . |
| ۱۳ | ریزش برگ | خزانکننده (در مناطقی که به عنوان چندساله کشت میشود) یا نیمههمیشهسبز. |
| ۱۴ | زمان گلدهی | بهار تا پاییز (فروردین تا مهر)، با اوج گلدهی در خرداد و شهریور . |
| ۱۵ | رنگ گل | بسیار متنوع: سفید، زرد، نارنجی، صورتی، قرمز، بنفش، و دو رنگ . |
| ۱۶ | عطر گل | معطر (رایحه شیرین و دلپذیر) . |
| ۱۷ | نوع گل | گلآذین خوشهای انتهایی، گلها لولهای و دو لب (دهان اژدها)، به طول ۲.۵-۴.۵ سانتیمتر . |
| ۱۸ | ارزش زینتی | بسیار بالا. گلدهی طولانی و رنگارنگ، فرم جذاب گل و بوی خوش . |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | بالا (گیاه زینتی پرفروش برای فضای سبز و گل شاخه بریده) . |
| ۲۰ | سیستم ریشه | ریشه راست (taproot) قوی و ریشههای فیبری . |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | متوسط. مقاوم به سرما تا حدود ۱۰- درجه سانتیگراد (منطقه ۵-۱۰ USDA) . در مناطق سرد، به عنوان یکساله کشت میشود . |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | متوسط. در هوای خنک بهار و پاییز بهترین عملکرد را دارد. گرما باعث کاهش گلدهی میشود . |
| ۲۳ | تحمل خشکی | متوسط. به آبیاری منظم نیاز دارد اما غرقابی را تحمل نمیکند . |
| ۲۴ | نیاز آبی | متوسط. آبیاری منظم و عمیق در فصل رشد. آبیاری در پای گیاه انجام شود . |
| ۲۵ | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه. برای بهترین گلدهی به حداقل ۶ ساعت نور مستقیم نیاز دارد . |
| ۲۶ | نوع خاک | خاک لومی، شنی، با زهکشی خوب و غنی از مواد آلی. خاکهای آهکی (قلیایی) را ترجیح میدهد . |
| ۲۷ | زهکشی خاک | باید عالی باشد. به ماندابی حساس است. |
| ۲۸ | تحمل شوری | کم. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | خوب. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | متوسط. ارقام بلند نیاز به قیم دارند . |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | آفات: شته، مگس سفید، مینوز برگ. بیماریها: زنگ، سفیدک پودری، سفیدک کرکی، بوتریتیس، پوسیدگی ریشه . |
| ۳۲ | نیاز هرس | حذف گلهای پژمرده (deadheading) برای تشویق به گلدهی مجدد و افزایش طول دوره گلدهی ضروری است . |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | یک بار کوددهی سبک در اوایل بهار با کود متعادل و پتاسیم بالا برای تشویق گل. |
| ۳۴ | روش تکثیر | ۱. کاشت بذر (روش اصلی). بذرها نوردوست هستند و در سطح خاک کاشته میشوند . ۲. قلمه نیمهخشبی در تابستان . |
| ۳۵ | فاصله کاشت | ۱۵ تا ۴۰ سانتیمتر (بسته به رقم) . |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | حاشیهکاری، کاشت انبوه، باغهای کلبهای، باغهای صخرهای، گل شاخه بریده، کاشت در گلدان و جعبه گل . |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | عالی برای پارکها، میادین و فضاهای سبز شهری با آفتاب کافی. |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | گلهای آن با فشردن کنارهها باز و بسته میشوند. ارقام بلند ممکن است نیاز به قیم داشته باشند . |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | اطلسی، کلم زینتی، لوبلیا، آلیسوم، و سایر گلهای فصل خنک. |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | بالا. گلها منبع شهد برای زنبورها و بامبلبیها . |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | در مناطق گرم و خشک عملکرد خوبی ندارد. به آبیاری زیاد و خاکهای ماندابی حساس است. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | گلهای منحصربهفرد دهان اژدها که با فشردن باز و بسته میشوند و طیف وسیعی از رنگها را در بر میگیرند. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | کاربرد خوراکی: روغن دانه آن شبیه روغن زیتون گزارش شده است . کاربرد دارویی: برگ و گل آن به صورت ضماد برای التیام تومورها، زخمها و بواسیر استفاده شده است . خواص: ضدالتهاب، قابض و محرک . |
| ۴۴ | چالش در ایران | گرمای شدید تابستان در مناطق مرکزی و جنوبی. رطوبت بالا که باعث شیوع بیماریهای قارچی میشود. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | کاشت در مناطق خنک و معتدل شمالی و کوهپایهای. انتخاب ارقام مقاوم به گرما. کاشت در سایهجزئی بعدازظهر. آبیاری منظم و اصولی. |
| ۴۶ | ارقام مختلف | بلند: Rocket, Madame Butterfly, Potomac. متوسط: LaBella, Liberty, Solstice. کوتاه: Floral Showers, Twinny, Snapshot. خزنده: Luminaire. بر اساس رنگ: Black Prince (قرمز تیره با برگ ارغوانی)، Royal Bride (سفید خالص) . |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | آبیاری منظم و عمیق هر ۲-۳ روز یکبار در تابستان. از آبیاری قطرهای استفاده شود تا برگها خیس نشوند . |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | در حاشیههای جنوبی باغ، گلدانهای کنار استخر، باکسهای گل در تراس و بالکن. |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | برای گل شاخه بریده، ساقهها را وقتی که یکسوم تا نیمی از گلها باز شدهاند، برداشت کنید . برای خشک کردن مناسب نیست. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | مناطق معتدل و مرطوب شمالی (سواحل خزر). مناطق کوهپایهای با تابستانهای خنک (دامنههای البرز و زاگرس). مناطق نیمهخشک مرکزی (تهران، اصفهان، شیراز) در فصل بهار و پاییز. |


