تاج الملوک
باغ گیاهشناسی میسوری (Missouri Botanical Garden) در پایگاه داده گیاهان خود، Aquilegia canadensis را به عنوان یک گیاه بومی میسوری با گلهای آویخته قرمز و زرد معرفی میکند که از آوریل تا مه شکوفا میشوند. این منبع تأکید دارد که این گیاه برای باغهای سایهدار، باغهای کلبهای و مناطق طبیعیسازی شده ایدهآل است. همچنین اشاره میکند که این گونه برخلاف سایر شاهکاجها، مقاومت خوبی در برابر مینوز برگ دارد. برای حفظ طراوت برگها پس از گلدهی، باید خاک به طور یکنواخت مرطوب نگه داشته شود .
تاج الملوک یکی از گونههای زیبا و شناختهشده از خانواده آلالگان (Ranunculaceae) است که بومی گستره وسیعی از شرق آمریکای شمالی محسوب میشود . این گیاه علفی و چندساله که در فارسی با نام “گیلاسگوشی کانادا” یا “ملکه کانادا” شناخته میشود، به خاطر گلهای آویخته و خودنمای خود مشهور است. ویژگی بارز این گلها، ترکیب رنگ کاسبرگهای قرمز خوشرنگ و گلبرگهای زرد لیمویی است که به خارهای راست و باریکشی ختم میشوند و منظری بسیار جذاب به گیاه میبخشند . ارتفاع این گیاه بسته به شرایط رویش بین ۱۵ تا ۹۰ سانتیمتر متغیر بوده و برگهای آن به صورت شانهای و چندبخشی، شباهت زیادی به برگهای گلمیمونی وحشی (Thalictrum) دارد .
دامنه پراکنش طبیعی این گونه بسیار گسترده است و از استانهای مرکزی و شرقی کانادا مانند مانیتوبا، انتاریو و کبک آغاز شده و تا ایالتهای شمال شرقی، مرکزی و جنوب شرقی ایالات متحده و حتی شمال شرق مکزیک ادامه مییابد . رویشگاه اصلی آن را جنگلهای سنگی، دامنههای صخرهای، لبههای پرتگاهها و مناطق باز تشکیل میدهد، جایی که زهکشی خاک مناسب است . این گیاه با وجود سازگاری بالا، در مناطق گرم و مرطوب عملکرد خوبی ندارد و گلهای آن در اواسط تا اواخر بهار ظاهر شده و به دلیل تولید شهد فراوان در انتهای خارها، نقش مهمی در جذب مرغهای مگسخوار به عنوان گردهافشان اصلی ایفا میکنند .
فراتر از جنبههای زینتی، **A. canadensis** دارای پیشینه غنی در فرهنگ و علم نیز هست. قبایل بومی آمریکای شمالی از بخشهای مختلف این گیاه برای مصارف دارویی سنتی همچون درمان سردرد، مشکلات کلیوی، تب و بهعنوان شستشودهنده برای کهیرهای ناشی از پیچک سمی استفاده میکردند . با این حال، احتیاط در مصرف آن ضروری است، زیرا این گونه حاوی گلیکوزیدهای سیانوژنیک است که در صورت آسیب دیدن بافتهای گیاه، میتواند ترکیب سمی سیانید هیدروژن آزاد کند . در دوران مدرن، این گیاه به یکی از موجودات مدل مهم در پژوهشهای ژنتیک و زیستشناسی تکوینی تبدیل شده است. بهعنوان مثال، مطالعه روی تفاوت در تعداد حلقههای پرچم بین این گونه و خویشاوند نزدیکش (A. brevistyla) از طریق نقشهیابی QTL، بینش ارزشمندی در مورد معماری ژنتیکی کنترلکننده خاتمه فعالیت مریستم گل و ایجاد تنوع در ریختشناسی گلها فراهم کرده است .
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Aquilegia canadensis L. |
| ۱.۱ | معنی نام علمی | Aquilegia: از واژه لاتین برای “عقاب”، اشاره به شکل خارهای گل که شبیه چنگال عقاب است . canadensis: به معنای “اهل کانادا” یا شمال شرق آمریکای شمالی . |
| ۲ | نام فارسی | تاج الملوک |
| ۳ | نام انگلیسی | Canadian Columbine, Red Columbine, Wild Columbine |
| ۴ | خانواده | Ranunculaceae (آلالگان) |
| ۵ | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۱۵ تا ۹۰ سانتیمتر |
| ۷ | گسترش گیاه | ۳۰ تا ۴۵ سانتیمتر |
| ۸ | فرم رشد | تودهای و ایستاده با برگهای قاعدهای |
| ۹ | سرعت رشد | متوسط |
| ۱۰ | طول عمر | چندساله کوتاهعمر (۲-۳ سال)، اما به دلیل خودبذری به حیات خود ادامه میدهد |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز تیره |
| ۱۲ | نوع برگ | مرکب دو یا سهبار شانهای (۲×-ternately compound)، شبیه به برگهای Thalictrum |
| ۱۳ | ریزش برگ | خزانکننده |
| ۱۴ | زمان گلدهی | اواسط بهار تا اوایل تابستان (فروردین تا خرداد) |
| ۱۵ | رنگ گل | ترکیب قرمز و زرد (کاسبرگهای قرمز، گلبرگهای زرد کمرنگ) |
| ۱۶ | عطر گل | ندارد (اما شهد فراوان دارد) |
| ۱۷ | نوع گل | گلهای آویخته، زنگولهای شکل با ۵ خار راست و برجسته به طول ۱۳-۲۵ میلیمتر |
| ۱۸ | ارزش زینتی | بسیار بالا به دلیل گلهای منحصربهفرد و جذاب در بهار |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | متوسط (گیاه زینتی محبوب و دارویی سنتی) |
| ۲۰ | سیستم ریشه | ریشه راست (taproot) |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | بسیار بالا (منطقه سختی USDA 3 تا 8) و مقاوم تا دمای ۲۵- درجه سانتیگراد |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | متوسط (در مناطق گرم نیاز به سایه بعدازظهر دارد) |
| ۲۳ | تحمل خشکی | خوب پس از استقرار کامل، اما برای حفظ شادابی برگها به رطوبت نیاز دارد |
| ۲۴ | نیاز آبی | متوسط، خاک باید مرطوب اما با زهکشی خوب باشد |
| ۲۵ | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه |
| ۲۶ | نوع خاک | خاک لومی، شنی، غنی از مواد آلی با زهکشی خوب |
| ۲۷ | زهکشی خاک | بسیار مهم است؛ خاک باید زهکشی عالی داشته باشد |
| ۲۸ | تحمل شوری | پایین |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | متوسط |
| ۳۰ | مقاومت به باد | متوسط |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | مقاومت خوب به مینوز برگ (برخلاف سایر شاهکاجها)، گاهی شته و مگس اره |
| ۳۲ | نیاز هرس | حذف گلهای پژمرده برای تشویق گلدهی مجدد؛ قطع گیاه پس از زوال برگها |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | کوددهی سبک در بهار با کود متعادل |
| ۳۴ | روش تکثیر | کاشت بذر (تازه در پاییز یا پس از سرمادهی)، تقسیم بوته در بهار |
| ۳۵ | فاصله کاشت | ۳۰ تا ۴۵ سانتیمتر |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | باغهای صخرهای، باغهای سایهدار، باغهای کلبهای، کاشت در حاشیه، جذب مرغ مگسخوار |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | بله، در فضاهای نیمهسایه با خاک مناسب |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | خودبذری میکند و کلنیهای بزرگی تشکیل میدهد؛ برای حفظ طراوت برگها پس از گلدهی، به آبیاری منظم نیاز دارد |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | سرخسها، هاستا، شقایقهای جنگلی، Dicentra |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | بسیار بالا؛ جذب مرغ مگسخوار، زنبورها و پروانهها |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | دانهها و ریشه احتمالاً سمی هستند (مشابه سایر آلالگان)، اما گلها بیخطرند |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | گلهای قرمز و زرد آویخته با خارهای مشخص که مرغ مگسخوار را به باغ جذب میکند |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | گلها شیرین و خوراکی ؛ دانه برای رفع شپش موثر است ؛ ریشه قابض و مدر ؛ دم کرده برگ برای درمان اسهال و دلدرد |
| ۴۴ | چالش در ایران | سازگاری با گرمای تابستان در مناطق کمآب و گرم ایران |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | کاشت در سایهجزئی و آبیاری منظم در مناطق نیمهسایه شمال کشور یا باغهای کوهپایهای |
| ۴۶ | ارقام مختلف | ‘Little Lanterns’: رقم کوتوله (ارتفاع ۲۰ سانتیمتر) |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | منظم و عمیق، به ویژه پس از گلدهی برای حفظ شادابی برگها |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | باغهای صخرهای در سایه درختان، حاشیه جویبارها در مناطق شمالی |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | گلها برای گل شاخه بریده مناسبند؛ دانه برای مصارف دارویی قابل جمعآوری |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | مناطق معتدل و مرطوب شمالی (گیلان، مازندران)، مناطق کوهپایهای با تابستانهای خنک (البرز، زاگرس) |



