پروانش

پروانش با نام علمی Catharanthus roseus گیاهی چندساله همیشه‌سبز و بوته‌ای از خانواده Apocynaceae است. خاستگاه آن جزیره ماداگاسکار می‌باشد، اما امروزه به‌طور گسترده‌ای در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری جهان به عنوان یک گیاه زینتی مقاوم و کم‌توقع کشت می‌شود. این گیاه دارای برگ‌های براق، تخم‌مرغی شکل و به رنگ سبز تیره است که به صورت متقابل بر روی ساقه‌های گوشتی قرار می‌گیرند. گل‌های پنج‌گلبرگی و ساده آن با مرکزین چشم‌مانند به رنگ‌های صورتی، سفید، قرمز و بنفش-صورتی دیده می‌شوند و تقریباً در تمام طول سال شکوفا هستند. علاوه بر جنبه زینتی، این گیاه از اهمیت دارویی فوق‌العاده‌ای برخوردار است.

پروانش صورتی یک منبع حیاتی آلکالوئیدهای ایندول ترپن مانند وینکریستین و وینبلاستین است که در شیمی‌درمانی برای درمان انواع سرطان‌ها (مانند لوسمی و لنفوم) به کار می‌روند. در آلمان، تحقیقات بر روی بیوسنتز و مهندسی متابولیک این ترکیبات ارزشمند متمرکز است. در طب سنتی چین (中医学)، این گیاه برای درمان دیابت، فشار خون بالا، آسم و به عنوان یک قابض استفاده می‌شده است. هشدار داده می‌شود که تمام بخش‌های گیاه به دلیل وجود این آلکالوئیدها سمی هستند و مصرف خودسرانه آن می‌تواند مرگبار باشد.

ردیف مشخصه توضیح
۱ نام علمی Catharanthus roseus (L.) G. Don
۱.۱ معنی نام علمی Catharanthus: از کلمات یونانی «katharos» (خالص، پاک) + «anthos» (گل). roseus: از لاتین به معنای “صورتی” یا “گل‌رنگی”.
۲ نام فارسی پروانش صورتی
۳ نام انگلیسی Madagascar Periwinkle, Rosy Periwinkle, Cape Periwinkle
۴ خانواده Apocynaceae (خرزهره‌یان)
۵ تیپ گیاهی گیاه علفی چندساله همیشه‌سبز (در مناطق سرد به صورت یکساله کشت می‌شود).
۶ ارتفاع گیاه ۳۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر.
۷ گسترش گیاه ۳۰ تا ۶۰ سانتیمتر.
۸ فرم رشد بوته‌ای متراکم، گرد و پرپشت.
۹ سرعت رشد سریع.
۱۰ طول عمر چندساله کوتاه‌عمر (۲-۳ سال)، اغلب به عنوان یکساله نگهداری می‌شود.
۱۱ رنگ برگ سبز تیره براق.
۱۲ نوع برگ ساده، متقابل یا فراهم، بیضوی تا نیزه‌ای، به طول ۳-۹ سانتیمتر، چرمی، با رگبرگ مرکزی روشن.
۱۳ ریزش برگ همیشه‌سبز در مناطق گرم؛ در سرما ممکن است برگ‌ریزی کند.
۱۴ زمان گل‌دهی در مناطق گرم در تمام سال؛ در مناطق معتدل از بهار تا پاییز.
۱۵ رنگ گل صورتی، سفید، قرمز، بنفش-صورتی، اغلب با چشم‌گاه (مرکز) به رنگ متضاد (قرمز یا صورتی پررنگ).
۱۶ عطر گل فاقد عطر قوی.
۱۷ نوع گل گل منفرد، پنج‌گلبرگی، مسطح، به قطر ۲-۵ سانتیمتر.
۱۸ ارزش زینتی بسیار بالا (به دلیل گل‌دهی مداوم و شاخ و برگ جذاب).
۱۹ ارزش اقتصادی بسیار بالا (هم به عنوان گیاه زینتی و هم به عنوان منبع داروهای ضد سرطان با ارزش).
۲۰ سیستم ریشه ریشه راست‌رو و نسبتاً عمیق.
۲۱ مقاومت به سرما کم. در دمای زیر ۵ درجه سانتی‌گراد آسیب می‌بیند (Zone 9-11).
۲۲ مقاومت به گرما عالی.
۲۳ تحمل خشکی خوب پس از استقرار.
۲۴ نیاز آبی کم تا متوسط. اجازه خشک شدن سطح خاک بین دو آبیاری. تحمل خشکی موقت را دارد.
۲۵ نیاز نوری آفتاب کامل تا نیمه‌سایه (حداقل ۴-۶ ساعت آفتاب مستقیم).
۲۶ نوع خاک خاک‌های لومی، شنی، با زهکشی عالی. خاک‌های فقیر را تحمل می‌کند ولی در خاک غنی گل‌دهی بهتری دارد.
۲۷ زهکشی خاک عالی (ضروری).
۲۸ تحمل شوری متوسط. برای باغ‌های ساحلی مناسب است.
۲۹ تحمل آلودگی هوا خوب.
۳۰ مقاومت به باد خوب.
۳۱ آفات و بیماری‌ها بسیار مقاوم. گاهی شته، کنه تارعنکبوتی، یا بیماری‌های قارچی مانند پوسیدگی ساقه در شرایط مرطوب.
۳۲ نیاز هرس کم. سرزنی منظم ساقه‌ها برای حفظ تراکم و تحریک گل‌دهی. حذف گل‌های پژمرده ضروری نیست.
۳۳ تغذیه (کوددهی) کم‌نیاز. کوددهی ماهیانه با کود متعادل در فصل رشد کافی است.
۳۴ روش تکثیر ۱. کاشت بذر (در بهار). ۲. قلمه ساقه (در بهار یا تابستان).
۳۵ فاصله کاشت ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر.
۳۶ کاربرد در طراحی حاشیه کاری، پوشش زمین در مناطق گرم، کشت در گلدان‌ها و سبدها، باغ‌های شهری، باغ‌های دارویی.
۳۷ مناسب فضای شهری بسیار مناسب برای فضای سبز شهری مناطق گرمسیر به دلیل مقاومت به خشکی و گرما.
۳۸ نکات اجرایی ویژه سمیت: تمام بخش‌های گیاه، به ویژه ریشه، سمی هستند و باید از دسترس کودکان و حیوانات خانگی دور نگه داشته شوند. خودبذری: ممکن است در شرایط مساعد خودبذری کند.
۳۹ همنشین‌های مناسب سایر گیاهان مقاوم به خشکی: گازانیا، لانتانا (ارقام استریل)، سدوم.
۴۰ ارزش اکولوژیک متوسط. گل‌ها برای برخی حشرات گرده‌افشان جذاب هستند.
۴۱ هشدار/محدودیت ۱. سمی بودن برای انسان و دام در صورت بلعیده شدن. ۲. حساس به یخبندان و سرما. ۳. در برخی مناطق گرمسیر ممکن است خودرو شود.
۴۲ ویژگی برجسته گل‌دهی تقریباً دائمی و بی‌وقفه، نیاز کم به نگهداری، و اهمیت جهانی در تولید داروهای نجات‌بخش.
۴۳ کاربرد دارویی و خوراکی دارویی (فقط تحت نظارت پزشکی): منبع آلکالوئیدهای وینکریستین و وینبلاستین برای درمان سرطان. در طب سنتی برای دیابت و فشار خون استفاده محدود داشته است. هشدار: مصرف خودسرانه و غیرعلمی به شدت خطرناک و می‌تواند کشنده باشد.
۴۴ چالش در ایران حساسیت به سرمای زمستان در بیشتر مناطق. خطر مسمومیت به دلیل ناآگاهی از سمیت آن.
۴۵ راهکار برای ایران کاشت به صورت یکساله فصلی: در بهار و تابستان در تمام ایران قابل کشت است. کاشت دائمی: فقط در مناطق کاملاً عاری از یخبندان سواحل جنوبی (خلیج فارس و دریای عمان). آگاهی‌رسانی: هشدار درباره سمیت گیاه در فضاهای عمومی.
۴۶ ارقام مختلف ارقام پاکوتاه و پُرگل زیادی وجود دارد. سری‌های معروف: ‘Cora®’, ‘Titan®’, ‘Pacifica®’. رنگ‌های متنوع از سفید خالص تا قرمز پررنگ.
۴۷ آبیاری در ایران در فصل گرم، آبیاری منظم هنگامی که سطح خاک خشک شود (معمولاً هر ۳-۴ روز). از آبیاری بیش از حد اجتناب شود.
۴۸ محل کاشت در باغ ایرانی در گلدان‌های کنار پنجره‌های آفتابی، به عنوان حاشیه تابستانه در باغچه، در پارک‌های شهری مناطق گرمسیر.
۴۹ برداشت و خشک‌کردن توصیه نمی‌شود مگر برای اهداف تحقیقاتی دارویی تحت مجوز.
۵۰ اقلیم پیشنهادی در ایران مناطق ایده‌آل (چندساله): سواحل گرم جنوبی (هرمزگان، بوشهر، سیستان و بلوچستان). کشت یکساله در تمام ایران: از اردیبهشت تا مهرماه در همه مناطق. مناطق نامناسب: مناطق سردسیر با زمستان‌های طولانی.
پروانش