پروانش
پروانش با نام علمی Catharanthus roseus گیاهی چندساله همیشهسبز و بوتهای از خانواده Apocynaceae است. خاستگاه آن جزیره ماداگاسکار میباشد، اما امروزه بهطور گستردهای در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری جهان به عنوان یک گیاه زینتی مقاوم و کمتوقع کشت میشود. این گیاه دارای برگهای براق، تخممرغی شکل و به رنگ سبز تیره است که به صورت متقابل بر روی ساقههای گوشتی قرار میگیرند. گلهای پنجگلبرگی و ساده آن با مرکزین چشممانند به رنگهای صورتی، سفید، قرمز و بنفش-صورتی دیده میشوند و تقریباً در تمام طول سال شکوفا هستند. علاوه بر جنبه زینتی، این گیاه از اهمیت دارویی فوقالعادهای برخوردار است.
پروانش صورتی یک منبع حیاتی آلکالوئیدهای ایندول ترپن مانند وینکریستین و وینبلاستین است که در شیمیدرمانی برای درمان انواع سرطانها (مانند لوسمی و لنفوم) به کار میروند. در آلمان، تحقیقات بر روی بیوسنتز و مهندسی متابولیک این ترکیبات ارزشمند متمرکز است. در طب سنتی چین (中医学)، این گیاه برای درمان دیابت، فشار خون بالا، آسم و به عنوان یک قابض استفاده میشده است. هشدار داده میشود که تمام بخشهای گیاه به دلیل وجود این آلکالوئیدها سمی هستند و مصرف خودسرانه آن میتواند مرگبار باشد.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Catharanthus roseus (L.) G. Don |
| ۱.۱ | معنی نام علمی | Catharanthus: از کلمات یونانی «katharos» (خالص، پاک) + «anthos» (گل). roseus: از لاتین به معنای “صورتی” یا “گلرنگی”. |
| ۲ | نام فارسی | پروانش صورتی |
| ۳ | نام انگلیسی | Madagascar Periwinkle, Rosy Periwinkle, Cape Periwinkle |
| ۴ | خانواده | Apocynaceae (خرزهرهیان) |
| ۵ | تیپ گیاهی | گیاه علفی چندساله همیشهسبز (در مناطق سرد به صورت یکساله کشت میشود). |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۳۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر. |
| ۷ | گسترش گیاه | ۳۰ تا ۶۰ سانتیمتر. |
| ۸ | فرم رشد | بوتهای متراکم، گرد و پرپشت. |
| ۹ | سرعت رشد | سریع. |
| ۱۰ | طول عمر | چندساله کوتاهعمر (۲-۳ سال)، اغلب به عنوان یکساله نگهداری میشود. |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز تیره براق. |
| ۱۲ | نوع برگ | ساده، متقابل یا فراهم، بیضوی تا نیزهای، به طول ۳-۹ سانتیمتر، چرمی، با رگبرگ مرکزی روشن. |
| ۱۳ | ریزش برگ | همیشهسبز در مناطق گرم؛ در سرما ممکن است برگریزی کند. |
| ۱۴ | زمان گلدهی | در مناطق گرم در تمام سال؛ در مناطق معتدل از بهار تا پاییز. |
| ۱۵ | رنگ گل | صورتی، سفید، قرمز، بنفش-صورتی، اغلب با چشمگاه (مرکز) به رنگ متضاد (قرمز یا صورتی پررنگ). |
| ۱۶ | عطر گل | فاقد عطر قوی. |
| ۱۷ | نوع گل | گل منفرد، پنجگلبرگی، مسطح، به قطر ۲-۵ سانتیمتر. |
| ۱۸ | ارزش زینتی | بسیار بالا (به دلیل گلدهی مداوم و شاخ و برگ جذاب). |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | بسیار بالا (هم به عنوان گیاه زینتی و هم به عنوان منبع داروهای ضد سرطان با ارزش). |
| ۲۰ | سیستم ریشه | ریشه راسترو و نسبتاً عمیق. |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | کم. در دمای زیر ۵ درجه سانتیگراد آسیب میبیند (Zone 9-11). |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | عالی. |
| ۲۳ | تحمل خشکی | خوب پس از استقرار. |
| ۲۴ | نیاز آبی | کم تا متوسط. اجازه خشک شدن سطح خاک بین دو آبیاری. تحمل خشکی موقت را دارد. |
| ۲۵ | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه (حداقل ۴-۶ ساعت آفتاب مستقیم). |
| ۲۶ | نوع خاک | خاکهای لومی، شنی، با زهکشی عالی. خاکهای فقیر را تحمل میکند ولی در خاک غنی گلدهی بهتری دارد. |
| ۲۷ | زهکشی خاک | عالی (ضروری). |
| ۲۸ | تحمل شوری | متوسط. برای باغهای ساحلی مناسب است. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | خوب. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | خوب. |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | بسیار مقاوم. گاهی شته، کنه تارعنکبوتی، یا بیماریهای قارچی مانند پوسیدگی ساقه در شرایط مرطوب. |
| ۳۲ | نیاز هرس | کم. سرزنی منظم ساقهها برای حفظ تراکم و تحریک گلدهی. حذف گلهای پژمرده ضروری نیست. |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | کمنیاز. کوددهی ماهیانه با کود متعادل در فصل رشد کافی است. |
| ۳۴ | روش تکثیر | ۱. کاشت بذر (در بهار). ۲. قلمه ساقه (در بهار یا تابستان). |
| ۳۵ | فاصله کاشت | ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر. |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | حاشیه کاری، پوشش زمین در مناطق گرم، کشت در گلدانها و سبدها، باغهای شهری، باغهای دارویی. |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | بسیار مناسب برای فضای سبز شهری مناطق گرمسیر به دلیل مقاومت به خشکی و گرما. |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | سمیت: تمام بخشهای گیاه، به ویژه ریشه، سمی هستند و باید از دسترس کودکان و حیوانات خانگی دور نگه داشته شوند. خودبذری: ممکن است در شرایط مساعد خودبذری کند. |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | سایر گیاهان مقاوم به خشکی: گازانیا، لانتانا (ارقام استریل)، سدوم. |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | متوسط. گلها برای برخی حشرات گردهافشان جذاب هستند. |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | ۱. سمی بودن برای انسان و دام در صورت بلعیده شدن. ۲. حساس به یخبندان و سرما. ۳. در برخی مناطق گرمسیر ممکن است خودرو شود. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | گلدهی تقریباً دائمی و بیوقفه، نیاز کم به نگهداری، و اهمیت جهانی در تولید داروهای نجاتبخش. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | دارویی (فقط تحت نظارت پزشکی): منبع آلکالوئیدهای وینکریستین و وینبلاستین برای درمان سرطان. در طب سنتی برای دیابت و فشار خون استفاده محدود داشته است. هشدار: مصرف خودسرانه و غیرعلمی به شدت خطرناک و میتواند کشنده باشد. |
| ۴۴ | چالش در ایران | حساسیت به سرمای زمستان در بیشتر مناطق. خطر مسمومیت به دلیل ناآگاهی از سمیت آن. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | کاشت به صورت یکساله فصلی: در بهار و تابستان در تمام ایران قابل کشت است. کاشت دائمی: فقط در مناطق کاملاً عاری از یخبندان سواحل جنوبی (خلیج فارس و دریای عمان). آگاهیرسانی: هشدار درباره سمیت گیاه در فضاهای عمومی. |
| ۴۶ | ارقام مختلف | ارقام پاکوتاه و پُرگل زیادی وجود دارد. سریهای معروف: ‘Cora®’, ‘Titan®’, ‘Pacifica®’. رنگهای متنوع از سفید خالص تا قرمز پررنگ. |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | در فصل گرم، آبیاری منظم هنگامی که سطح خاک خشک شود (معمولاً هر ۳-۴ روز). از آبیاری بیش از حد اجتناب شود. |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | در گلدانهای کنار پنجرههای آفتابی، به عنوان حاشیه تابستانه در باغچه، در پارکهای شهری مناطق گرمسیر. |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | توصیه نمیشود مگر برای اهداف تحقیقاتی دارویی تحت مجوز. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | مناطق ایدهآل (چندساله): سواحل گرم جنوبی (هرمزگان، بوشهر، سیستان و بلوچستان). کشت یکساله در تمام ایران: از اردیبهشت تا مهرماه در همه مناطق. مناطق نامناسب: مناطق سردسیر با زمستانهای طولانی. |


