شمشاد همیشه سبز

شمشاد همیشه سبز با نام علمی Buxus sempervirens، درختچه ای همیشه‌سبز با رشد کند، شاخ و برگ متراکم و بسیار ریزبافت است که به دلیل قابلیت تحمل هرس سنگین، قرن‌هاست به عنوان پادشاه گیاهان پرچینی و فرم‌یافته در باغ‌های رسمی اروپایی و ایرانی مورد استفاده قرار گرفته است. برگ‌های آن کوچک، تخم‌مرغی، چرمی و به رنگ سبز تیره براق هستند که در زمستان ممکن است به رنگ برنزی متمایل شوند. گل‌های آن کوچک، زرد-سبز و کم‌اهمیت هستند و در بهار ظاهر می‌شوند. تمام بخش‌های گیاه به شدت سمی هستند.

شمشاد به دلیل بافت ظریف و متراکم و رشد آرام، ایده‌آل ترین گیاه برای ایجاد پرچین‌های کوتاه و فوق‌العاده متراکم، اشکال توپاری پیچیده (توپ، هرم، مارپیچ) و حاشیه‌های ظریف در طرح‌های پارتر است. این گیاه نماد نظم، هنر باغ‌سازی و وقار در طراحی منظر کلاسیک است. رشد کند آن باعث می‌شود فرم ایجاد شده برای مدت طولانی با حداقل نگهداری حفظ شود. مقاومت خوبی به سایه و سرمای زمستان دارد، اما به گرما، خشکی و خاک‌های قلیایی و فشرده شهری حساس است.

برای ایران، این گیاه در مناطق معتدل و مرطوب با تابستان‌های خنک بهترین عملکرد را دارد. در اقلیم مرطوب و معتدل سواحل شمالی ایران (گیلان، مازندران) به عنوان یک گیاه کلاسیک و سازگار می‌تواند رشد خوبی داشته باشد. در اقلیم نیمه‌خشک معتدل (مانند تهران، اصفهان) کشت آن چالش‌برانگیز است و نیاز به مراقبت بسیار بالا دارد: مکانی با سایه‌جزئی بعدازظهر، آبیاری منظم و عمیق، خاک غنی با زهکش عالی و اصلاح شده با مواد آلی، و محافظت از بادهای گرم و خشک. در این مناطق اغلب دچار زردی برگ (کلروز)، خشکیدگی سرشاخه و حمله آفات می‌شود. برای اقلیم‌های گرم و خشک به هیچ وجه توصیه نمی‌شود.

ردیف مشخصه توضیح
1 نام علمی Buxus sempervirens L.
2 نام فارسی شمشاد همیشه‌سبز
3 نام انگلیسی Common Boxwood, European Boxwood
4 خانواده Buxaceae
5 تیپ گیاهی درختچه همیشه‌سبز
6 ارتفاع نهایی ۲ تا ۵ متر (اما اغلب به عنوان پرچین تا ۱ متر نگهداری می‌شود)
7 قطر تاج ۱.۵ تا ۴ متر
8 فرم تاج متراکم، گرد تا ستونی
9 سرعت رشد بسیار کند
10 طول عمر بسیار طولانی (صدها سال)
11 رنگ برگ سبز تیره براق؛ زمستانه: ممکن است به قهوه‌ای مایل به برنز تغییر کند
12 نوع برگ ساده، متقابل، تخم‌مرغی کوچک، چرمی
13 ریزش برگ ندارد (همیشه‌سبز)
14 زمان گل‌دهی فروردین تا اردیبهشت
15 رنگ گل زرد-سبز، کوچک و غیرقابل توجه
16 عطر گل معطر ملایم (گاه ناخوشایند)
17 نوع گل خوشه‌ای کوچک در بغل برگ‌ها
18 ارزش زینتی بسیار زیاد (به‌خاطر بافت ریز، تراکم و قابلیت فرم‌پذیری)
19 ارزش اقتصادی بالا (گیاه زینتی کلاسیک و گران‌قیمت)
20 سیستم ریشه فیبری متراکم و نسبتاً سطحی
21 مقاومت به سرما خوب (تا -۱۵ درجه سانتی‌گراد)
22 مقاومت به گرما کم تا متوسط (به گرمای شدید، به ویژه همراه با خشکی و نور شدید آفتاب، بسیار حساس است)
23 تحمل خشکی کم (به رطوبت یکنواخت خاک نیاز دارد)
24 نیاز آبی متوسط تا زیاد (آبیاری منظم و عمیق در فصل رشد، به ویژه در مناطق گرم و خشک)
25 نیاز نوری نیمه‌سایه تا آفتاب کامل فیلتر شده (در مناطق گرم، سایه‌جزئی بعدازظهر ضروری است)
26 نوع خاک خاک‌های لومی غنی، عمیق، مرطوب اما با زهکش عالی؛ خاک باید خنثی تا کمی قلیایی باشد. به خاک‌های فقیر، فشرده و اسیدی حساس است.
27 زهکشی خاک عالی (حساسیت شدید به پوسیدگی ریشه در صورت ماندابی)
28 تحمل شوری کم
29 تحمل آلودگی هوا کم
30 مقاومت به باد کم تا متوسط (بادهای گرم و خشک به آن آسیب شدید می‌زنند)
31 آفات و بیماری‌ها حساس: شته، شپشک سپردار، کنه تارعنکبوتی، پروانه برگ‌خوار شمشاد، بلایت شمشاد (بیماری قارچی کشنده)، پوسیدگی ریشه.
32 نیاز هرس زیاد (هرس منظم برای حفظ فرم ضروری است. بهترین زمان هرس، اواخر بهار پس از خطر یخبندان و مجدداً در اواسط تابستان است. از هرس در پاییز خودداری شود.)
33 فاصله کاشت پیشنهادی برای پرچین کوتاه: ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر؛ برای پرچین بلند: ۳۰ تا ۵۰ سانتی‌متر
34 کاربرد در طراحی پرچین‌های رسمی کوتاه و بلند، حاشیه‌های پارتر، توپاری و اشکال پیچیده مجسمه‌ای، باغ‌های کلاسیک و تاریخی، کاشت در گلدان
35 مناسب فضای شهری بسیار محدود (فقط در شهرهای با شرایط اقلیمی بسیار مساعد، خاک عالی و برنامه مراقبتی دقیق)
36 نکات اجرایی نیازهای حیاتی: ۱) خاک با زهکش عالی اما مرطوب. ۲) مالچ‌پاشی برای خنک نگه داشتن ریشه. ۳) جلوگیری از خیس شدن برگ‌ها هنگام آبیاری. ۴) بازرسی منظم برای آفات و بیماری‌ها. هشدار: تمام بخش‌های گیاه به شدت سمی هستند.
37 اقلیم پیشنهادی در ایران به عنوان گیاهی موفق و پایدار: فقط در اقلیم مرطوب و معتدل سواحل شمالی (گیلان، مازندران) با خاک مناسب. در سایر مناطق (تهران، اصفهان، شیراز، یزد و…): کشت آن پرچالش و پرخطر است و نیاز به سرمایه‌گذاری بالا در آماده‌سازی خاک، آبیاری و مراقبت دارد. معمولاً توصیه نمی‌شود مگر در باغ‌های اختصاصی با مدیریت حرفه‌ای.
شمشاد همیشه سبز