شیرخشت

Cotoneaster frigidus که در ایران با نام‌های شیرخشت و کوژبَر  شناخته می‌شود، یک درختچه بزرگ یا درخت کوچک نیمه‌همیشه‌سبز تا خزان‌کننده با ارزش زینتی چندفصله است. برگ‌های آن تخم‌مرغی تا نیزه‌ای شکل، به رنگ سبز تیره و براق در سطح رو و کرک‌دار در سطح زیرین هستند که در پاییز ممکن است به رنگ زرد یا قرمز-نارنجی تبدیل شوند. در اواخر بهار، خوشه‌های مسطح و بزرگ از گل‌های سفید کوچک و کم‌رنگ که شبیه گل‌های خانواده رز هستند، سرتاسر شاخه‌ها را می‌پوشانند. این گل‌ها برای زنبورها جذاب هستند. ارزش اصلی گیاه در پاییز و زمستان است، زمانی که انبوهی از میوه‌های خوشه‌ای کوچک، کروی و به رنگ قرمز روشن و براق بر روی آن ظاهر می‌شوند و تا مدت‌ها باقی می‌مانند، مگر آنکه پرندگان آنها را بخورند.

این گونه به دلیل عادت رشد قوی، تاج گسترده و نمایش باشکوه میوه‌های قرمز، به عنوان یک تک‌درختچه یا درختی کوچک با تاج سایه‌انداز در باغ‌های بزرگ و پارک‌ها استفاده می‌شود. همچنین می‌توان از آن به عنوان پرچین بلند و غیررسمی یا به صورت تربیت‌شده بر روی یک پایه (درختچه استاندارد) استفاده کرد. مقاومت خوب آن به سرما، باد و انواع خاک، آن را به گیاهی کم‌توقع تبدیل کرده است. رشد آن نسبتاً سریع است. توجه: میوه‌ها برای انسان سمی هستند.

برای ایران، این گیاه در مناطق معتدل تا سردسیر کشور بهترین عملکرد را دارد. در اقلیم سرد کوهستانی (مانند آذربایجان، کردستان، خراسان شمالی، ارتفاعات البرز و زاگرس) به خوبی رشد می‌کند و میوه‌دهی درخشانی خواهد داشت. در اقلیم نیمه‌خشک معتدل (تهران، کرج، قزوین) نیز با آبیاری معمولی سازگار است و سرمای زمستانی این مناطق برای رنگ‌آمیزی بهتر میوه‌ها مفید است. در اقلیم گرم و خشک (یزد، کرمان) ممکن است استرس گرمایی داشته باشد و نیاز به آبیاری بیشتر و سایه‌جزئی دارد. این درختچه برای پارک‌های جنگلی، باغ‌های وسیع، حاشیه زمین‌های گلف و به عنوان گیاهی جاذب پرندگان پیشنهاد می‌شود.

ردیف مشخصه توضیح
1 نام علمی Cotoneaster frigidus Wall. ex Lindl.
2 نام فارسی شیرخشت، کوژبَر
3 نام انگلیسی Himalayan Tree Cotoneaster, Wintergreen Cotoneaster
4 خانواده Rosaceae
5 تیپ گیاهی درختچه بزرگ یا درخت کوچک، نیمه‌همیشه‌سبز تا خزان‌کننده
6 ارتفاع نهایی ۴ تا ۱۰ متر (معمولاً ۵-۶ متر)
7 قطر تاج ۴ تا ۸ متر
8 فرم تاج گسترده، قوسی، با شاخه‌های آویزان
9 سرعت رشد متوسط تا سریع
10 طول عمر طولانی
11 رنگ برگ سبز تیره براق در سطح رو، خاکستری-کرک‌دار در زیر؛ پاییزی: زرد تا قرمز-نارنجی
12 نوع برگ ساده، متناوب، تخم‌مرغی تا نیزه‌ای
13 ریزش برگ نیمه‌همیشه‌سبز تا خزان (بسته به شدت سرمای زمستان)
14 زمان گل‌دهی اردیبهشت تا خرداد
15 رنگ گل سفید
16 عطر گل کم‌بو یا بی‌بو
17 نوع گل خوشه‌ای کوریوم (مسطح) بزرگ
18 ارزش زینتی بسیار زیاد (به‌خاطر نمایش گل، میوه و فرم تاج)
19 ارزش اقتصادی متوسط (گیاه زینتی بزرگ منظر)
20 سیستم ریشه عمیق و گسترده
21 مقاومت به سرما بسیار زیاد (تا -۲۰ درجه سانتی‌گراد و پایین‌تر)
22 مقاومت به گرما متوسط (گرمای شدید تابستان را دوست ندارد)
23 تحمل خشکی متوسط (پس از استقرار، خشکی موقت را تحمل می‌کند)
24 نیاز آبی متوسط (آبیاری منظم در فصل رشد برای سلامت گیاه مطلوب است)
25 نیاز نوری آفتاب کامل تا نیمه‌سایه (برای بهترین گلدهی و میوه‌دهی، آفتاب کامل بهتر است)
26 نوع خاک خاک‌های لومی با زهکش خوب؛ در خاک‌های آهکی و فقیر نیز رشد می‌کند
27 زهکشی خاک خوب (حساس به غرقابی)
28 تحمل شوری کم
29 تحمل آلودگی هوا خوب
30 مقاومت به باد زیاد
31 آفات و بیماری‌ها نسبتاً مقاوم؛ گاهی شته، کنه، آتشک باکتریایی (در شرایط مرطوب)
32 نیاز هرس کم تا متوسط (هرس برای فرم‌دهی و حذف شاخه‌های مزاحم در اواخر زمستان انجام می‌شود. از هرس سنگین پرهیز شود.)
33 فاصله کاشت پیشنهادی ۳ تا ۵ متر (با توجه به گسترش نهایی تاج)
34 کاربرد در طراحی تک‌درختچه سایه‌انداز، درخت کوچک پارکی، پرچین بلند غیررسمی، کشت گروهی در فضای سبز گسترده، جاذب پرندگان
35 مناسب فضای شهری بله (اما به فضای کافی برای گسترش نیاز دارد)
36 نکات اجرایی هشدار: میوه‌ها برای انسان سمی هستند و نباید خورده شوند. برای تشویق میوه‌دهی بهتر، از کوددهی نیتروژنه زیاد پرهیز کنید. میوه‌ها غذای ارزشمندی برای پرندگان در زمستان هستند.
37 اقلیم پیشنهادی در ایران اقلیم سرد کوهستانی: آذربایجان، کردستان، خراسان شمالی، ارتفاعات البرز و زاگرس (انتخاب ایده‌آل). اقلیم معتدل سرد: همدان، اراک، قزوین. اقلیم نیمه‌خشک معتدل: تهران، کرج (با آبیاری معمولی). نکته: برای اقلیم‌های گرم، خشک و نیمه‌خشک شدید (جنوب، مرکز گرم) بهترین انتخاب نیست و ممکن است نیاز به مراقبت ویژه داشته باشد.
شیرخشت