گاردنیا

گاردنیا با نام علمی Gardenia jasminoides درختچه ای همیشه‌سبز با گل‌های بسیار معطر و برگ‌های براق است که به عنوان یکی از نمادین‌ترین گیاهان معطر در جهان شناخته می‌شود. برگ‌های آن تخم‌مرغی تا نیزه‌ای شکل، چرمی و به رنگ سبز تیره براق هستند که تضاد زیبایی با گل‌های سفید خالص آن ایجاد می‌کنند. گل‌های آن بزرگ، سفید، اغلب دوبل (پرپر) یا کم‌پر هستند و در اواخر بهار تا اواسط تابستان (و گاهی تا پاییز) ظاهر می‌شوند. عطر این گل ها شیرین، سنگین و گرمسیری است و شباهت زیادی به عطر یاس دارد. پس از گلدهی، میوه‌های نارنجی رنگی تولید می‌کند که در طب سنتی کاربرد دارد.

گاردنیا به دلیل عطر فوق‌العاده و ظاهر مجلسی گل‌هایش، یک گیاه کلاسیک و لوکس برای باغ‌های معطر، گلدان‌های تراس و پاسیو و استفاده به عنوان گل شاخه‌بریده است. این گیاه به شرایط رشد نسبتاً خاصی نیاز دارد: خاک اسیدی، رطوبت بالا، نور فراوان اما غیرمستقیم و دمای معتدل. نگهداری آن در فضای باز در مناطقی با زمستان‌های ملایم امکان‌پذیر است، اما در مناطق سردتر باید به عنوان گیاه گلدانی و سرپوشیده نگهداری شود. حساسیت آن به کمبود آهن (زردی برگ) و آفات رایج است.

برای ایران، این گیاه عمدتاً به عنوان یک گیاه گلدانی و آپارتمانی در بیشتر مناطق کشور کشت می‌شود. در اقلیم مرطوب و معتدل سواحل شمالی ایران (گیلان و مازندران) می‌توان آن را در فضای باز و در مکان‌های نیمه‌سایه و محفوظ کاشت. در اقلیم نیمه‌خشک معتدل (مانند تهران، اصفهان، شیراز) کشت در فضای باز بسیار چالش‌برانگیز و اغلب ناموفق است، مگر در میکروکلیماهای بسیار خاص و با مراقبت شدید (اسیدی کردن خاک، تأمین رطوبت هوا). بهترین گزینه در این مناطق، نگهداری آن در گلدان با خاک مخصوص گیاهان اسیددوست (مانند آزالیا) و انتقال به داخل در پاییز و زمستان است.

ردیف مشخصه توضیح
1 نام علمی Gardenia jasminoides J. Ellis
2 نام فارسی گاردنیا
3 نام انگلیسی Common Gardenia, Cape Jasmine
4 خانواده Rubiaceae
5 تیپ گیاهی درختچه همیشه‌سبز
6 ارتفاع نهایی ۰.۵ تا ۲ متر (در گلدان معمولاً تا ۱ متر)
7 قطر تاج ۰.۵ تا ۱.۵ متر
8 فرم تاج متراکم، بوته‌ای
9 سرعت رشد کند
10 طول عمر طولانی (با مراقبت مناسب)
11 رنگ برگ سبز تیره بسیار براق
12 نوع برگ ساده، متقابل یا سه‌تایی، تخم‌مرغی تا نیزه‌ای، چرمی
13 ریزش برگ ندارد (همیشه‌سبز)
14 زمان گل‌دهی اردیبهشت تا مرداد (گاه تا مهر)
15 رنگ گل سفید خالص (زرد می‌شونده با افزایش عمر)
16 عطر گل بسیار قوی، شیرین و گرمسیری (شباهت به یاس)
17 نوع گل منفرد، انتهایی، کم‌پر یا پرپر
18 ارزش زینتی بسیار زیاد
19 ارزش اقتصادی بالا (گیاه گلدانی لوکس، گل شاخه‌بریده، عطرسازی)
20 سیستم ریشه فیبری و حساس
21 مقاومت به سرما کم (حداقل دمای تحمل: ۱۰ درجه سانتی‌گراد؛ آسیب در دمای زیر ۵ درجه)
22 مقاومت به گرما متوسط (به گرمای شدید به همراه خشکی هوا حساس است)
23 تحمل خشکی کم (به رطوبت یکنواخت خاک و هوای نسبتاً مرطوب نیاز مبرم دارد)
24 نیاز آبی متوسط تا زیاد (خاک باید همواره مرطوب ولی نه خیس باشد. از آب آهکی استفاده نشود.)
25 نیاز نوری نور روشن و غیرمستقیم (آفتاب مستقیم صبحگاهی خوب است، اما آفتاب شدید بعدازظهر برگ‌ها را می‌سوزاند. در داخل، پنجره شرقی ایده‌آل است.)
26 نوع خاک اسیدی (pH 5.0-6.5)، سبک، غنی از هوموس با زهکش عالی (ترکیب خاک جنگلی، پیت ماس و پرلیت)
27 زهکشی خاک عالی (حساسیت شدید به پوسیدگی ریشه)
28 تحمل شوری کم
29 تحمل آلودگی هوا کم
30 مقاومت به باد کم
31 آفات و بیماری‌ها حساس: شته، کنه تارعنکبوتی، شپشک آردآلود، سفیدک پودری، زردی کلروز ناشی از آهک.
32 نیاز هرس کم (هرس فرم‌دهی و حذف گل‌های پژمرده بلافاصله پس از گلدهی. از هرس شدید پرهیز شود.)
33 فاصله کاشت پیشنهادی ۰.۸ تا ۱.۲ متر (در فضای باز)
34 کاربرد در طراحی گیاه گلدانی برای تراس و پاسیو، کشت در باغ‌های معطر مناطق مناسب، گل شاخه‌بریده، گیاه آپارتمانی
35 مناسب فضای شهری خیر (فقط در محیط‌های کنترل‌شده و محافظت‌شده)
36 نکات اجرایی نیازهای حیاتی: ۱) خاک اسیدی. ۲) آب بدون املاح (آب جوشیده سرد شده یا باران). ۳) رطوبت هوای بالا (غبارپاشی منظم با آب بدون املاح). ۴) کود مخصوص گیاهان اسیددوست. ۵) اجتناب از جابه‌جایی گلدان هنگام تشکیل جوانه گل (cause bud drop).
37 اقلیم پیشنهادی در ایران به عنوان گیاه بیرونی دائمی: فقط در اقلیم مرطوب و معتدل سواحل شمالی (گیلان، مازندران) در مکان‌های نیمه‌سایه و محفوظ. در سایر مناطق ایران (تهران، اصفهان، شیراز، مشهد، یزد، کرمان و…): فقط به عنوان گیاه گلدانی با انتقال به داخل در فصول سرد.
گاردنیا