ماهونیا

ماهونیا با نام علمی Mahonia repens درختچه ای همیشه‌سبز کوتاه‌قامت و پوششی با ویژگی‌های منحصر به فرد است. این گیاه دارای برگ‌های مرکب شانه‌ای با ۳ تا ۷ برگچه بیضی شکل، چرمی و دندانه‌دار با خارهای نوک‌تیز است که در بهار و تابستان به رنگ سبز مایل به آبی (گل‌آبی) و در پاییز و زمستان به رنگ‌های بنفش، قرمز و برنزی بسیار جذاب تغییر رنگ می‌دهد. در اوایل تا اواسط بهار، خوشه‌های متراکم و زرد طلایی از گل‌های کوچک و معطر (با بویی شبیه زنبق) به صورت ایستاده بر فراز شاخ و برگ ظاهر می‌شوند. این گل‌ها به میوه‌های خوشه‌ای آبی-مشکی متمایل به ارغوانی و پوشیده از شهد (Bloom) تبدیل می‌شوند که خوراکی هستند و طعمی ترش‌وشیرین دارند.

ماهونیا خزنده به دلیل عادت رشدی خزنده و گسترش‌یابنده از طریق ریزوم، یک پوشش زمینی عالی برای مناطق سایه‌دار و نیمه‌سایه محسوب می‌شود. این گیاه برای پوشاندن زمین زیر درختان، کنترل علف‌های هرز، تثبیت خاک در شیب‌های سایه‌گیر و ایجاد توده‌های رنگارنگ در باغ‌های جنگلی و طبیعی ایده‌آل است. مقاومت بسیار بالای آن به خشکی پس از استقرار، سرمای شدید و خاک‌های فقیر، آن را به گزینه‌ای کم‌نیاز و مقرون‌به‌صرفه تبدیل کرده است. خوشه گل‌های زرد روشن آن غذای اولیه مهمی برای زنبورها و سایر گرده‌افشان‌ها در اوایل فصل بهار است.

برای ایران، این گیاه بهترین سازگاری را با مناطق سردسیر و کوهستانی کشور دارد. در اقلیم سرد و نیمه‌مرطوب شمال غرب (مانند آذربایجان، کردستان، زنجان) و مناطق مرتفع و خنک رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس می‌تواند رشد درخشانی داشته باشد. در اقلیم معتدل اما خشک فلات مرکزی (مانند تهران) نیز در سایه‌درختان بزرگ یا در شیب‌های شمالی با آبیاری تکمیلی می‌تواند به خوبی دوام بیاورد. برای اقلیم‌های بسیار گرم و خشک جنوب و مرکز ایران مناسب نیست، مگر در باغ‌های خاص با سایه دائمی و رطوبت کنترل‌شده. این گیاه گزینه‌ای عالی برای پارک‌های جنگلی، باغ‌های صخره‌ای سایه‌دار و احیای پوشش گیاهی در مناطق کوهستانی ایران است.

ردیف مشخصه توضیح
1 نام علمی Mahonia repens (Lindl.) G. Don
2 نام فارسی ماهونیا
3 نام انگلیسی Creeping Mahonia, Creeping Oregon Grape, Grape Holly
4 خانواده Berberidaceae
5 تیپ گیاهی درختچه پوششی (خزنده) همیشه‌سبز
6 ارتفاع نهایی ۳۰ تا ۶۰ سانتی‌متر
7 قطر/گسترش تاج گسترش نامحدود؛ هر بوته می‌تواند ۱ تا ۲ متر مربع را بپوشاند
8 فرم تاج پخش‌شونده، خزنده، متراکم و پوششی
9 سرعت رشد کند تا متوسط
10 طول عمر طولانی
11 رنگ برگ بهار/تابستان: سبز مایل به آبی (گل‌آبی)؛ پاییز/زمستان: بنفش، قرمز مسی، برنزی
12 نوع برگ مرکب شانه‌ای، با ۳-۷ برگچه بیضی دندانه‌دار-خاردار
13 ریزش برگ ندارد (همیشه‌سبز)
14 زمان گل‌دهی فروردین تا اردیبهشت
15 رنگ گل زرد طلایی روشن
16 عطر گل معطر ملایم (شبیه زنبق)
17 نوع گل خوشه‌ای متراکم و ایستاده
18 ارزش زینتی زیاد (چهارفصل؛ گل، رنگ برگ، میوه و فرم پوششی)
19 ارزش اقتصادی متوسط (پوشش زمینی زینتی، گیاه دارویی، تغذیه گرده‌افشان‌ها)
20 سیستم ریشه ریزوم‌دار (خزنده) و فیبری
21 مقاومت به سرما بسیار زیاد (تا -۳۰ درجه سانتی‌گراد و پایین‌تر)
22 مقاومت به گرما کم تا متوسط (در گرمای شدید و خشکی تابستان ممکن است آسیب ببیند)
23 تحمل خشکی متوسط (پس از استقرار کامل، خشکی را تحمل می‌کند ولی در سایه بهتر مقاومت می‌کند)
24 نیاز آبی کم تا متوسط (در سایه نیاز آبی کمتر است)
25 نیاز نوری نیمه‌سایه تا سایه کامل (آفتاب کامل تنها در مناطق خنک و مرتفع قابل تحمل است)
26 نوع خاک خاک‌های لومی شنی با زهکش خوب؛ در خاک‌های فقیر، خشک و سنگریزه‌ای نیز رشد می‌کند
27 زهکشی خاک خوب تا عالی (از غرقابی بیزار است)
28 تحمل شوری کم
29 تحمل آلودگی هوا متوسط
30 مقاومت به باد زیاد (به دلیل فرم پخش‌شونده و ارتفاع کم)
31 آفات و بیماری‌ها مقاومت بسیار بالا؛ عملاً بدون مشکل جدی
32 نیاز هرس بسیار کم (فقط هرس برای کنترل گسترش در صورت نیاز)
33 فاصله کاشت پیشنهادی ۵۰ تا ۸۰ سانتی‌متر (برای پوشش سریع‌تر می‌توان فاصله را کمتر گرفت)
34 کاربرد در طراحی پوشش زمینی سایه‌دار، زیرکاشت درختان، تثبیت خاک در شیب‌های سایه‌گیر، باغ صخره‌ای، لبه حاشیه‌های جنگلی
35 مناسب فضای شهری بله (به ویژه در پارک‌های جنگلی، فضای سبز زیر درختان و میادین سایه‌دار)
36 نکات اجرایی بهترین رنگ پاییزی در مکان‌های با آفتاب صبحگاهی و سایه بعدازظهر حاصل می‌شود. از کاشت در مکان‌های با آفتاب شدید بعدازظهر در مناطق گرم خودداری شود. میوه‌ها خوراکی بوده و برای تهیه مربا و ژله استفاده می‌شوند.
37 اقلیم پیشنهادی در ایران اقلیم سرد کوهستانی: آذربایجان، کردستان، چهارمحال و بختیاری، ارتفاعات البرز و زاگرس (انتخاب ایده‌آل). اقلیم معتدل مرطوب: مناطق مرطوب شمال (در سایه). اقلیم نیمه‌خشک معتدل: تهران، البرز (فقط در سایه‌عمیق و با آبیاری تابستانه). نکته: برای اقلیم‌های گرم، خشک و بیابانی (جنوب، مرکز خشک) به هیچ وجه توصیه نمی‌شود.
ماهونیا