خرزهره

Nerium oleander که در ایران با نام‌های خرزهره، دفلی و ژرفا شناخته می‌شود، یک درختچه همیشه‌سبز با رشد سریع، مقاومتی افسانه‌ای در برابر شرایط سخت محیطی و گل‌آذین‌های خیره‌کننده است. برگ‌های آن باریک، کشیده، چرمی و به رنگ سبز تیره هستند که معمولاً به صورت سه‌تایی در طول ساقه قرار گرفته‌اند. از اواخر بهار تا پاییز، خوشه‌های انتهایی از گل‌های پنج‌پهنی رنگین، معطر (در برخی ارقام) و در رنگ‌های متنوع سفید، صورتی، قرمز، ارغوانی و زرد بر روی شاخه‌های سال جاری ظاهر می‌شوند. میوه‌های آن به صورت غلاف‌های بلند و باریک حاوی دانه‌های پشمالو است. این گیاه یک گونه نمادین از فلور مدیترانه و خاورمیانه است.

خرزهره به دلیل تحمل بسیار بالا به خشکی، گرما، شوری خاک و آب، باد و آلودگی هوای شهری، یک ستون اصلی در فضای سبز پایدار (Xeriscaping) و احیای زمین‌های نامساعد محسوب می‌شود. قابلیت هرس‌پذیری عالی آن امکان ایجاد پرچین‌های بلند و متراکم، درختچه‌های منفرد و حتی درختان کوچک استاندارد را فراهم می‌آورد. در طراحی، از آن برای حاشیه بزرگراه‌ها، میادین شهری، پارک‌های کم‌آب و باغ‌های ساحلی استفاده گسترده‌ای می‌شود.

برای ایران، خرزهره یک انتخاب درجه یک و کم‌ریسک برای اغلب مناطق کشور، به ویژه اقلیم‌های گرم و خشک است. این گیاه بومی بخش‌هایی از جنوب ایران محسوب می‌شود و در استان‌های جنوبی و مرکزی مانند هرمزگان، بوشهر، فارس، کرمان، یزد و اصفهان به وفور به صورت خودرو و کشت‌شده یافت می‌شود. همچنین در شهرهای بزرگ با اقلیم نیمه‌خشک مانند تهران، به‌عنوان یک گیاه مقاوم و همیشه‌سبز در فضای سبز شهری کاربرد فراوان دارد. در مناطق مرطوب شمالی نیز به شرط زهکش عالی خاک رشد می‌کند. هشدار حیاتی: تمام بخش‌های این گیاه به شدت سمی هستند و باید از کاشت آن در مکان‌های در دسترس کودکان و حیوانات اهلی اکیداً خودداری شود.

ردیف مشخصه توضیحات
1 نام علمی Vitex agnus-castus L.
2 نام رایج پنج انگشت گاوی، فلفل بری، درخت پاکدامنی، Chaste Tree، Monk’s Pepper
3 خانواده Lamiaceae (نعناعیان)
4 خاستگاه حوزه مدیترانه، غرب آسیا
5 فرم رشد درختچه بزرگ یا درخت کوچک چندساله با عادت رشد گسترده و چندشاخه. اغلب به صورت بوته‌ای متراکم دیده می‌شود.
6 ارتفاع نهایی ۳–۶ متر (معمولاً ۴ متر)
7 گستردگی تاج ۳–۵ متر
8 سرعت رشد سریع
9 نوع برگ برگ مرکب پنجه‌ای (گاهی ۷ برگچه)، برگچه‌های نیزه‌ای، خاکستری-سبز، معطر هنگام له شدن (بوی فلفلی).
10 ریزش برگ نیمه‌خزان تا خزان‌پذیر (در زمستان‌های سرد)
11 رنگ پاییزی زرد کم‌رنگ (زیبایی اصلی در گل‌هاست)
12 گل‌دهی تابستان طولانی (تیر تا شهریور)، زمانی که بسیاری از درختان گلدهی را تمام کرده‌اند.
13 رنگ گل آبی-بنفش، یاسی، صورتی یا سفید، در خوشه‌های بلند و نوک‌تیز (سنبله) به طول ۱۵-۲۵ سانتیمتر.
14 نیاز نوری آفتاب کامل مطلق
15 نیاز آبی کم. پس از استقرار، مقاومت بسیار خوبی به خشکی دارد. آبیاری زیاد باعث کاهش گلدهی می‌شود.
16 مقاومت سرمایی متوسط. تا -۱۰ درجه سانتی‌گراد را تحمل می‌کند. در سرمای شدیدتر ممکن است سرشاخه‌ها از بین بروند اما از ریشه مجدداً سبز می‌شود.
17 مقاومت گرمایی عالی (تا ۴۵ درجه سانتی‌گراد)
18 نوع خاک خاک‌های سبک، شنی، با زهکشی عالی. تحمل خاک‌های فقیر، سنگلاخی و کمی شور را دارد. خاک‌های سنگین و مرطوب را تحمل نمی‌کند.
19 pH خاک ۶٫۰–۸٫۵ (اسیدی ضعیف تا قلیایی)
20 مقاومت خشکی بسیار عالی
21 تحمل شوری خوب
22 مقاومت آلودگی هوا خوب
23 آفات و بیماری‌ها بسیار کم. عملاً بدون آفت و بیماری جدی. گاهی شته یا سفیدک پودری در شرایط مرطوب.
24 طول عمر طولانی (۵۰–۱۰۰ سال)
25 نیاز به هرس مهم. هرس اواخر زمستان یا اوایل بهار برای تشویق رشد جدید و گلدهی انبوه. می‌توان آن را هرس شدید کرد تا به شکل درختچه متراکم‌تر درآید.
26 کاربرد در طراحی تک‌درختچه گلدار تابستانه در باغ‌های کم‌آب (Xeriscape)، پرچین غیررسمی، کاشت در میادین و بلوارهای مناطق گرم، باغ‌های پروانه و زنبور.
27 فاصله کاشت ۲–۳ متر
28 امکان کاشت گلدانی بسیار مناسب. در گلدان‌های بزرگ و عمیق به خوبی رشد و گلدهی می‌کند.
29 نیاز به مراقبت بسیار کم (گونه‌ای ایده‌آل برای باغ‌های کم‌مراقبت).
30 سازگاری اقلیمی ایران مناطق گرم، نیمه‌خشک و ساحلی: هرمزگان، بوشهر، خوزستان، سیستان و بلوچستان، جنوب کرمان، یزد، اصفهان، شیراز، تهران (با زهکشی عالی). در مناطق مرطوب شمالی کمتر موفق است.
31 مقاومت باد عالی
32 مقاومت سایه ضعیف (در سایه رشد ضعیف و گل نمی‌دهد)
33 حساسیت به غرقابی بسیار بالا (حساس مطلق به خاک غرقابی)
34 ویژگی خاص ۱. گلدهی تابستانه طولانی: زمانی که بیشتر باغ در خواب است.
۲. جاذب قوی گرده‌افشان‌ها: زنبورهای عسل، پروانه‌ها و مرغ مگس‌خوار را به شدت جذب می‌کند.
۳. خواص دارویی: میوه‌های خشک آن در طب سنتی برای تنظیم هورمون‌های زنانه استفاده می‌شود.
۴. برگ‌های معطر: بوی فلفلی دارد و گفته می‌شود دافع حشرات است.
35 بهترین زمان کاشت بهار (پس از رفع خطر سرما).
36 نکته مهم طراحی گل تابستان در بیابان. این درختچه ثابت می‌کند که زیبایی و شکوفایی در گرم‌ترین و خشک‌ترین شرایط نیز ممکن است. هرس سالانه باعث گلدهی انبوه روی شاخه‌های جدید می‌شود.
37 کاربرد اقلیمی پیشنهادی در ایران باغ‌های ویلایی و کمپ‌های مناطق گرم و خشک، فضای سبز شهری در شهرهای کویری، حاشیه جاده‌ها و بزرگراه‌های جنوبی، باغ‌های گیاهان دارویی و معطر.
خرزهره