خرزهره
Nerium oleander که در ایران با نامهای خرزهره، دفلی و ژرفا شناخته میشود، یک درختچه همیشهسبز با رشد سریع، مقاومتی افسانهای در برابر شرایط سخت محیطی و گلآذینهای خیرهکننده است. برگهای آن باریک، کشیده، چرمی و به رنگ سبز تیره هستند که معمولاً به صورت سهتایی در طول ساقه قرار گرفتهاند. از اواخر بهار تا پاییز، خوشههای انتهایی از گلهای پنجپهنی رنگین، معطر (در برخی ارقام) و در رنگهای متنوع سفید، صورتی، قرمز، ارغوانی و زرد بر روی شاخههای سال جاری ظاهر میشوند. میوههای آن به صورت غلافهای بلند و باریک حاوی دانههای پشمالو است. این گیاه یک گونه نمادین از فلور مدیترانه و خاورمیانه است.
خرزهره به دلیل تحمل بسیار بالا به خشکی، گرما، شوری خاک و آب، باد و آلودگی هوای شهری، یک ستون اصلی در فضای سبز پایدار (Xeriscaping) و احیای زمینهای نامساعد محسوب میشود. قابلیت هرسپذیری عالی آن امکان ایجاد پرچینهای بلند و متراکم، درختچههای منفرد و حتی درختان کوچک استاندارد را فراهم میآورد. در طراحی، از آن برای حاشیه بزرگراهها، میادین شهری، پارکهای کمآب و باغهای ساحلی استفاده گستردهای میشود.
برای ایران، خرزهره یک انتخاب درجه یک و کمریسک برای اغلب مناطق کشور، به ویژه اقلیمهای گرم و خشک است. این گیاه بومی بخشهایی از جنوب ایران محسوب میشود و در استانهای جنوبی و مرکزی مانند هرمزگان، بوشهر، فارس، کرمان، یزد و اصفهان به وفور به صورت خودرو و کشتشده یافت میشود. همچنین در شهرهای بزرگ با اقلیم نیمهخشک مانند تهران، بهعنوان یک گیاه مقاوم و همیشهسبز در فضای سبز شهری کاربرد فراوان دارد. در مناطق مرطوب شمالی نیز به شرط زهکش عالی خاک رشد میکند. هشدار حیاتی: تمام بخشهای این گیاه به شدت سمی هستند و باید از کاشت آن در مکانهای در دسترس کودکان و حیوانات اهلی اکیداً خودداری شود.
| ردیف | مشخصه | توضیحات |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Vitex agnus-castus L. |
| 2 | نام رایج | پنج انگشت گاوی، فلفل بری، درخت پاکدامنی، Chaste Tree، Monk’s Pepper |
| 3 | خانواده | Lamiaceae (نعناعیان) |
| 4 | خاستگاه | حوزه مدیترانه، غرب آسیا |
| 5 | فرم رشد | درختچه بزرگ یا درخت کوچک چندساله با عادت رشد گسترده و چندشاخه. اغلب به صورت بوتهای متراکم دیده میشود. |
| 6 | ارتفاع نهایی | ۳–۶ متر (معمولاً ۴ متر) |
| 7 | گستردگی تاج | ۳–۵ متر |
| 8 | سرعت رشد | سریع |
| 9 | نوع برگ | برگ مرکب پنجهای (گاهی ۷ برگچه)، برگچههای نیزهای، خاکستری-سبز، معطر هنگام له شدن (بوی فلفلی). |
| 10 | ریزش برگ | نیمهخزان تا خزانپذیر (در زمستانهای سرد) |
| 11 | رنگ پاییزی | زرد کمرنگ (زیبایی اصلی در گلهاست) |
| 12 | گلدهی | تابستان طولانی (تیر تا شهریور)، زمانی که بسیاری از درختان گلدهی را تمام کردهاند. |
| 13 | رنگ گل | آبی-بنفش، یاسی، صورتی یا سفید، در خوشههای بلند و نوکتیز (سنبله) به طول ۱۵-۲۵ سانتیمتر. |
| 14 | نیاز نوری | آفتاب کامل مطلق |
| 15 | نیاز آبی | کم. پس از استقرار، مقاومت بسیار خوبی به خشکی دارد. آبیاری زیاد باعث کاهش گلدهی میشود. |
| 16 | مقاومت سرمایی | متوسط. تا -۱۰ درجه سانتیگراد را تحمل میکند. در سرمای شدیدتر ممکن است سرشاخهها از بین بروند اما از ریشه مجدداً سبز میشود. |
| 17 | مقاومت گرمایی | عالی (تا ۴۵ درجه سانتیگراد) |
| 18 | نوع خاک | خاکهای سبک، شنی، با زهکشی عالی. تحمل خاکهای فقیر، سنگلاخی و کمی شور را دارد. خاکهای سنگین و مرطوب را تحمل نمیکند. |
| 19 | pH خاک | ۶٫۰–۸٫۵ (اسیدی ضعیف تا قلیایی) |
| 20 | مقاومت خشکی | بسیار عالی |
| 21 | تحمل شوری | خوب |
| 22 | مقاومت آلودگی هوا | خوب |
| 23 | آفات و بیماریها | بسیار کم. عملاً بدون آفت و بیماری جدی. گاهی شته یا سفیدک پودری در شرایط مرطوب. |
| 24 | طول عمر | طولانی (۵۰–۱۰۰ سال) |
| 25 | نیاز به هرس | مهم. هرس اواخر زمستان یا اوایل بهار برای تشویق رشد جدید و گلدهی انبوه. میتوان آن را هرس شدید کرد تا به شکل درختچه متراکمتر درآید. |
| 26 | کاربرد در طراحی | تکدرختچه گلدار تابستانه در باغهای کمآب (Xeriscape)، پرچین غیررسمی، کاشت در میادین و بلوارهای مناطق گرم، باغهای پروانه و زنبور. |
| 27 | فاصله کاشت | ۲–۳ متر |
| 28 | امکان کاشت گلدانی | بسیار مناسب. در گلدانهای بزرگ و عمیق به خوبی رشد و گلدهی میکند. |
| 29 | نیاز به مراقبت | بسیار کم (گونهای ایدهآل برای باغهای کممراقبت). |
| 30 | سازگاری اقلیمی ایران | مناطق گرم، نیمهخشک و ساحلی: هرمزگان، بوشهر، خوزستان، سیستان و بلوچستان، جنوب کرمان، یزد، اصفهان، شیراز، تهران (با زهکشی عالی). در مناطق مرطوب شمالی کمتر موفق است. |
| 31 | مقاومت باد | عالی |
| 32 | مقاومت سایه | ضعیف (در سایه رشد ضعیف و گل نمیدهد) |
| 33 | حساسیت به غرقابی | بسیار بالا (حساس مطلق به خاک غرقابی) |
| 34 | ویژگی خاص | ۱. گلدهی تابستانه طولانی: زمانی که بیشتر باغ در خواب است. ۲. جاذب قوی گردهافشانها: زنبورهای عسل، پروانهها و مرغ مگسخوار را به شدت جذب میکند. ۳. خواص دارویی: میوههای خشک آن در طب سنتی برای تنظیم هورمونهای زنانه استفاده میشود. ۴. برگهای معطر: بوی فلفلی دارد و گفته میشود دافع حشرات است. |
| 35 | بهترین زمان کاشت | بهار (پس از رفع خطر سرما). |
| 36 | نکته مهم طراحی | گل تابستان در بیابان. این درختچه ثابت میکند که زیبایی و شکوفایی در گرمترین و خشکترین شرایط نیز ممکن است. هرس سالانه باعث گلدهی انبوه روی شاخههای جدید میشود. |
| 37 | کاربرد اقلیمی پیشنهادی در ایران | باغهای ویلایی و کمپهای مناطق گرم و خشک، فضای سبز شهری در شهرهای کویری، حاشیه جادهها و بزرگراههای جنوبی، باغهای گیاهان دارویی و معطر. |
