پلومریا
گل بهشتهای گرمسیری
درختچه پلومریا با نام علمی Plumeria rubra، معروف به «گل یاس» یا «فرانگیپانی»، افسانهای زنده از زیباترین جزایر استوایی جهان است. این گیاه با گلهای مومی، رنگارنگ و معطر بینظیرش که آرایشی متقارن و چرخدندهای دارند، نه تنها چشمها را میرباید، بلکه با عطر شیرین و سنگین خود که به ویژه در شب فضا را پر میکند، حسها را نیز جادو میکند. گلهای آن که در فرهنگهای پلینزی نماد خوشامدگویی و دوستی هستند، برای ساخت گردنبندهای معروف «لِی» استفاده میشوند. حتی در فصل خواب، شاخههای ضخیم و مجسمهوار آن جلوهای هنری دارند.
چالشهای کشت در ایران و راهحل گلدانی
کشت این گوهر استوایی در ایران به دلیل حساسیت مطلق به سرما، محدود به مناطق ساحلی گرم جنوب مانند چابهار است که دمای زمستان هرگز به زیر ۱۰ درجه نمیرسد. برای سایر نقاط کشور، تنها راه موفقیت، کشت گلدانی است. گیاه باید در گلدانی با خاک بسیار سبک (ترجیحاً مخلوط کاکتوس) کاشته شود، در تابستان از آفتاب کامل بهره ببرد و با آغاز سرمای پاییز به محیطی گرم و روشن در داخل خانه منتقل شود. مدیریت آبیاری (عدم آبیاری در خواب زمستانه) کلید بقای آن است. با این مراقبت، میتوان شکوفههای بهشتی آن را حتی در آپارتمانهای تهران نیز تجربه کرد.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | نام علمی | Plumeria lambertiana Lindl. |
| ۱.۱ | معنی نام علمی | Plumeria: اهدا شده به نام «شارل پلومیه» (Charles Plumier)، گیاهشناس فرانسوی. lambertiana: اهدا شده به «آیمه لامبرت» (Aymé Lambert)، حامی گیاهشناسی فرانسوی. |
| ۲ | نام فارسی | پلومریای لامبرت، یاسمن صحرایی، فان گرمسیری |
| ۳ | نام انگلیسی | Lambert’s Frangipani, White Frangipani |
| ۴ | خانواده | Apocynaceae (خرزهرهیان) |
| ۵ | تیپ گیاهی | درختچه یا درخت کوچک خزانکننده |
| ۶ | ارتفاع گیاه | ۳ تا ۶ متر (در شرایط ایدهآل تا ۸ متر). |
| ۷ | گسترش گیاه | ۳ تا ۵ متر. |
| ۸ | فرم رشد | راست، با تاجی نامنظم و گسترده. شاخهها ضخیم و گوشتی. |
| ۹ | سرعت رشد | متوسط. |
| ۱۰ | طول عمر | طولانی. |
| ۱۱ | رنگ برگ | سبز تیره براق. |
| ۱۲ | نوع برگ | ساده، متناوب، نیزهای تا بیضوی، به طول ۲۰-۳۰ سانتیمتر، با رگبرگ مرکزی برجسته. |
| ۱۳ | ریزش برگ | خزانکننده در دوره خشک یا خنک. |
| ۱۴ | زمان گلدهی | بهار و تابستان (اردیبهشت تا شهریور). |
| ۱۵ | رنگ گل | سفید با مرکز زرد طلایی. |
| ۱۶ | عطر گل | بسیار معطر، شیرین و گرم. عطر در شب تشدید میشود. |
| ۱۷ | نوع گل | گلآذین خوشهای انتهایی (Cyme). هر گل قیفی شکل، با ۵ گلبرگ پهن و چرخیده. |
| ۱۸ | ارزش زینتی | بسیار بالا. |
| ۱۹ | ارزش اقتصادی | بالا (گیاه زینتی، گل بریده، استفاده در صنعت عطر). |
| ۲۰ | سیستم ریشه | عمیق و گسترده. |
| ۲۱ | مقاومت به سرما | بسیار کم. به هیچ وجه یخبندان را تحمل نمیکند (Zone 10-12). |
| ۲۲ | مقاومت به گرما | عالی. |
| ۲۳ | تحمل خشکی | خوب پس از استقرار کامل. |
| ۲۴ | نیاز آبی | متوسط در فصل رشد. در دوره استراحت (پس از ریزش برگ) آبیاری بسیار کم. |
| ۲۵ | نیاز نوری | آفتاب کامل شدید (حداقل ۶-۸ ساعت). |
| ۲۶ | نوع خاک | خاکهای شنی لومی، با زهکشی عالی. |
| ۲۷ | زهکشی خاک | عالی (ضروری مطلق). |
| ۲۸ | تحمل شوری | متوسط. |
| ۲۹ | تحمل آلودگی هوا | متوسط. |
| ۳۰ | مقاومت به باد | خوب. |
| ۳۱ | آفات و بیماریها | آفات: شپشک آردآلود، کنه تارعنکبوتی، پروانه برگخوار پلومریا. بیماری: زنگ پلومریا، پوسیدگی ریشه در اثر آبیاری زیاد. |
| ۳۲ | نیاز هرس | کم. هرس برای شکلدهی یا حذش شاخههای آسیبدیده، پس از پایان گلدهی. |
| ۳۳ | تغذیه (کوددهی) | متوسط. استفاده از کود با فسفر بالا در ابتدای فصل رشد برای تشویق گلدهی. |
| ۳۴ | روش تکثیر | قلمه ساقه (رایجترین روش). بذر (برای کارهای اصلاحی، چون گیاهان حاصله ممکن است مشابه پایه مادری نباشند). |
| ۳۵ | فاصله کاشت | ۳ تا ۴ متر. |
| ۳۶ | کاربرد در طراحی | درخت سایهدار و زینتی در باغهای گرمسیری، کاشت تکی به عنوان نقطه کانونی، کشت در گلدانهای بزرگ برای بالکن و تراس، استفاده در دستهگلهای هاوایی (Lei). |
| ۳۷ | مناسب فضای شهری | برای شهرهای گرم و خشک جنوبی ایران (با فراهم آوردن زهکشی عالی). |
| ۳۸ | نکات اجرایی ویژه | احتیاط: شیره سفید رنگ گیاه برای چشم و پوست تحریککننده است. هنگام هرس از دستکش و عینک استفاده شود. دوره استراحت: در پاییز و زمستان برگها میریزند و گیاه به آبیاری بسیار کمی نیاز دارد. |
| ۳۹ | همنشینهای مناسب | دیگر گیاهان گرمادوست: کوردیلین، آگلونما، نخلهای زینتی. |
| ۴۰ | ارزش اکولوژیک | گلهای معطر آن شبپرهها (اسفینکسها) را جذب میکنند. |
| ۴۱ | هشدار/محدودیت | ۱. شیره سوزشآور. ۲. حساسیت مطلق به سرما. ۳. پوسیدگی سریع ریشه در صورت ماندابی. |
| ۴۲ | ویژگی برجسته | گلهای سفید خالص و بسیار معطر با عطری گرم و شیرین که در غروب تشدید میشود. |
| ۴۳ | کاربرد دارویی و خوراکی | هشدار: به طور کلی خوراکی نیست و شیره آن سمی است. در طب سنتی برخی مناطق به صورت موضعی بسیار کنترلشده برای برخی مشکلات پوستی استفاده شده، اما به دلیل خطرات آن خوددرمانی به شدت منع میشود. |
| ۴۴ | چالش در ایران | زمستانهای سرد در اکثر مناطق. نیاز مطلق به خاک با زهکشی استثنایی. |
| ۴۵ | راهکار برای ایران | کاشت گلدانی: بهترین روش. گلدان در بهار و تابستان در فضای باز و در پاییز و زمستان به داخل ساختمان یا گلخانه گرم منتقل شود. منطقهیابی: کشت دائمی در زمین فقط در گرمترین نقاط سواحل جنوبی (مانند چابهار). بستر کاشت: استفاده از مخلوط بسیار سبک (شن، پرلیت، کمپوست). |
| ۴۶ | ارقام مختلف | گونه اصلی بیشتر کشت میشود. دورگههای مختلف با رنگ گل متفاوت از دیگر گونهها به دست آمده است. |
| ۴۷ | آبیاری در ایران | در فصل رشد (بهار و تابستان): آبیاری هنگامی که خاک کاملاً خشک شود. در زمستان (دوره استراحت): آبیاری بسیار اندک، هر ۴-۶ هفته یکبار. |
| ۴۸ | محل کاشت در باغ ایرانی | در باغهای ویژه مناطق گرمسیر جنوب، یا به عنوان گیاه گلدانی مجلل در حیاطهای مرکزی (پاسیو) مناطق دیگر. |
| ۴۹ | برداشت و خشککردن | گلها برای تهیه دستهگل یا تزیین مو برداشت میشوند. برای خشک کردن، در هوای آزاد و به دور از نور مستقیم آفتاب خشک میشوند تا عطر را حفظ کنند. |
| ۵۰ | اقلیم پیشنهادی در ایران | مناطق با کشت دائمی در زمین: تنها سواحل بسیار گرم و بدون یخبندان جنوب شرق (چابهار و نواحی اطراف). مناطق با کشت گلدانی کنترلشده: تمامی مناطق با انتقال زمستانه به محیط محافظتشده. مناطق ممنوعه: کلیه مناطق با زمستان سرد. |
