سماق
نماد مقاومت و فرهنگ ایرانی
سماق با نام علمی Rhus coriaria، معروف به «سماق»، یکی از شناختهشدهترین و ارزشمندترین گیاهان بومی ایران است که قرنهاست نقش مهمی در فرهنگ غذایی، دارویی و حتی صنعتی این سرزمین ایفا میکند. این درختچه با برگهای ظریف شانهای خود، در پاییز به رنگ قرمز آتشین و خیرهکنندهای تبدیل میشود که از دور نظر هر بینندهای را جلب میکند. اما شهرت اصلی آن به خاطر خوشههای میوه فشرده و قرمز رنگش است که پس از خشک شدن و آسیاب، به عنوان آن ادویه ترشمزه و محبوب «سماق» بر سر سفرههای ایرانی حاضر میشود.
پتانسیل توسعه کشت به عنوان یک گیاه پایدار و اقتصادی
سماق با مقاومت خارقالعادهاش در برابر خشکی، گرما و خاکهای فقیر، الگویی عالی برای توسعه فضای سبز پایدار و کمهزینه در بسیاری از مناطق ایران است. این گیاه نه تنها نیاز آبی بسیار کمی دارد، بلکه با رنگ پاییزی درخشان و فرم طبیعی خود، زیباییبخش باغها و مناظر طبیعی است. از جنبه اقتصادی نیز میتواند به عنوان یک گیاه دارویی و ادویهای با ارزش مورد توجه قرار گیرد. کاشت آن در باغهای خانگی، پروژههای جنگلکاری مناطق خشک و حتی به صورت گلدانی، میتواند گامی در جهت حفظ این گونه بومی و بهرهمندی از مزایای چندگانه آن باشد.
| ردیف | مشخصه | توضیح |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Rhus coriaria L. |
| 2 | نام رایج | سماق، سماق دباغان، سماق معمولی، Sumac، Tanner’s Sumac |
| 3 | خانواده | Anacardiaceae (پستهسانان) |
| 4 | خاستگاه | ایران، مدیترانه، جنوب اروپا |
| 5 | فرم رشد | درختچه بزرگ یا درخت کوچک چندساله با عادت رشد گسترده و چندشاخه. فرمی باز و نامنظم دارد. |
| 6 | ارتفاع نهایی | ۳–۵ متر (گاهی تا ۶ متر) |
| 7 | گستردگی تاج | ۳–۵ متر |
| 8 | سرعت رشد | متوسط |
| 9 | نوع برگ | برگ مرکب شانهای فرد، با ۱۱-۳۱ برگچه باریک، دندانهدار و کشیده، سبز تیره در تابستان. |
| 10 | ریزش برگ | خزانپذیر |
| 11 | رنگ پاییزی | قرمز آتشین، نارنجی و زرد درخشان (یکی از بهترین رنگهای پاییزی در میان درختچههای ایران) |
| 12 | گلدهی | اوایل تابستان (خرداد-تیر) |
| 13 | رنگ گل | سبز مایل به زرد، کوچک، در خوشههای مخروطی و ایستاده. |
| 14 | نیاز نوری | آفتاب کامل مطلق |
| 15 | نیاز آبی | بسیار کم. پس از استقرار، مقاومت استثنایی به خشکی دارد. آبیاری زیاد مضر است. |
| 16 | مقاومت سرمایی | خوب. تا -۲۰ درجه سانتیگراد. |
| 17 | مقاومت گرمایی | عالی (تا ۴۵ درجه سانتیگراد) |
| 18 | نوع خاک | خاکهای سبک، شنی، سنگلاخی، فقیر و با زهکشی عالی. خاکهای آهکی را تحمل میکند. خاکهای سنگین و مرطوب را تحمل نمیکند. |
| 19 | pH خاک | ۶٫۵–۸٫۵ (خنثی تا قلیایی) |
| 20 | مقاومت خشکی | بسیار عالی (نمونه بارز گیاه کمآببر) |
| 21 | تحمل شوری | خوب |
| 22 | مقاومت آلودگی هوا | عالی |
| 23 | آفات و بیماریها | بسیار کم. به ندرت دچار آفت یا بیماری میشود. مقاومت ذاتی بالا. |
| 24 | طول عمر | طولانی (۵۰–۱۰۰ سال) |
| 25 | نیاز به هرس | کم. فقط برای شکلدهی یا حذف شاخههای مرده. هرس سنگین را تحمل میکند. |
| 26 | کاربرد در طراحی | تکدرختچه زینتی در باغهای کمآب (Xeriscape)، کنترل فرسایش و تثبیت خاک در شیبهای خشک، کاشت در باغهای دارویی و خوراکی، پرچین غیررسمی. |
| 27 | فاصله کاشت | ۳–۴ متر |
| 28 | امکان کاشت گلدانی | بله، در گلدانهای بزرگ و عمیق با زهکشی عالی. |
| 29 | نیاز به مراقبت | بسیار کم (گونهای ایدهآل برای باغهای کممراقبت). |
| 30 | سازگاری اقلیمی ایران | مناطق وسیعی از ایران به ویژه مناطق نیمهخشک، کوهستانی و گرم: کرمانشاه، کردستان، لرستان، فارس، اصفهان، یزد، کرمان، تهران، خراسان، آذربایجان. برای مناطق مرطوب شمالی کمتر مناسب است. |
| 31 | مقاومت باد | عالی |
| 32 | مقاومت سایه | ضعیف (در سایه رشد ضعیف و گل و میوه نمیدهد) |
| 33 | حساسیت به غرقابی | بسیار بالا (حساس مطلق به خاک غرقابی) |
| 34 | ویژگی خاص | ۱. میوههای خوراکی و ادویهای: خوشههای میوه قرمز-قهوهای متراکم، ترشمزه، خشک شده و پودر آن به عنوان ادویه سماق استفاده میشود. ۲. رنگ پاییزی آتشین. ۳. خواص دارویی و دباغی: در طب سنتی و برای دباغی پوست استفاده تاریخی دارد. ۴. تولید پاجوش: ممکن است از ریشه پاجوش تولید کند و کلنی ایجاد نماید. |
| 35 | بهترین زمان کاشت | پاییز یا اوایل بهار. |
| 36 | نکته مهم طراحی | یک گنجینه بومی چندمنظوره. هم زینتی است، هم خوراکی و هم دارویی. انتخاب عالی برای باغهای پایدار، کمآب و مبتنی بر گیاهان بومی. |
| 37 | کاربرد اقلیمی پیشنهادی در ایران | باغهای گیاهان دارویی و ادویهای در سراسر کشور، طرحهای بیابانزدایی و تثبیت شنهای روان، فضای سبز پارکهای جنگلی مناطق کوهستانی، کاشت در باغهای ویلایی مناطق گرم و خشک. |
