آقطی
پلم یا آقطی با نام علمیSambucus ebulus که در ایران با نام شناخته میشود، یک گیاه علفی چندسایه و ریزومدار با ساقههای راست و ایستاده است که اغلب به صورت کلنیهای انبوه در حواشی جنگلها، مزارع رها شده و کنار جادهها دیده میشود. برگهای مرکب شانهای آن بویی تند دارند و در پایان بهار، خوشههای مسطح و سفیدرنگ از گلهای ریز و معطر بر روی آن پدیدار میشوند. میوههای سیاه و براق آن به صورت خوشهای آویزان میشوند و برای انسان سمی هستند، اما برای پرندگان جاذبه غذایی دارند. این گیاه به دلیل سیستم ریزومی قوی و رشد تهاجمی، میتواند به سرعت گسترش یابد و رقیب گیاهان بومی شود.
با وجود سمی بودن اجزا، این گیاه در طب سنتی برخی مناطق به دلیل خواص ضدالتهابی و ضدویروسی مورد توجه بوده است. در طراحی منظر، از آن میتوان به عنوان یک گیاه پوششی برای کنترل فرسایش خاک در شیبها یا پر کردن فضای خالی در باغهای طبیعی (Naturalistic Gardens) استفاده کرد. رشد قوی آن و مقاومت در برابر شرایط سخت، آن را به گزینهای برای احیای زمینهای تخریبشده تبدیل میکند. با این حال، به دلیل پخش شدید، باید در محیطهای بسته یا با مدیریت شدید کاشته شود.
در ایران، این گیاه به طور خودرو در مناطق مرطوب و نیمهمرطوب شمال کشور (استانهای گیلان، مازندران، گلستان) و همچنین در ارتفاعات و دامنههای کوهستانی زاگرس میروید. سازگاری آن با خاکهای مرطوب و حتی نیمهغرقاب، باعث شده در کنار چشمهها، قناتها و مزارع کشت آبی به صورت علف هرز ظاهر شود. برای پروژههای احیای اکولوژیک در مناطق مرطوب ایران میتوان از آن استفاده کنترلشده کرد، اما به هیچ وجه برای فضای سبز شهری عمومی، پارکهای دسترسی آزاد یا باغهای خانگی که کودکان در آن تردد دارند، توصیه نمیشود به دلیل خطر مسمومیت ناشی از میوههای جذاب آن.
| ردیف | مشخصه | توضیحات |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Sambucus ebulus L. |
| 2 | نام فارسی | پلم، آقطی کوتاه، آقطی علفی، خمان کبیر |
| 3 | نام انگلیسی | Dwarf Elder, Danewort, European Dwarf Elder |
| 4 | خانواده | Adoxaceae |
| 5 | تیپ گیاهی | علفی چندسایه (پایا)، ریزومدار |
| 6 | ارتفاع نهایی | ۱ تا ۲.۵ متر |
| 7 | قطر تاج | گسترش نامحدود از طریق ریزوم، هر بوته ۰.۵ تا ۱ متر |
| 8 | فرم تاج | ایستاده، مجتمع و انبوه |
| 9 | سرعت رشد | بسیار سریع و تهاجمی |
| 10 | طول عمر | طولانی (به دلیل ریزوم) |
| 11 | رنگ برگ | سبز روشن تا متوسط |
| 12 | نوع برگ | مرکب شانهای فرد، با ۹-۱۳ برگچه باریک و دندانهدار |
| 13 | ریزش برگ | پاییزه |
| 14 | زمان گلدهی | خرداد تا تیر |
| 15 | رنگ گل | سفید، گلی کمرنگ در جوانه |
| 16 | عطر گل/برگ | گلها معطر ملایم، برگهای کوبیده شده بوی تند و ناخوشایند |
| 17 | نوع گل | خوشهای مسطح (کوریوم) |
| 18 | ارزش زینتی | متوسط (در زمان گلدهی) |
| 19 | ارزش اقتصادی | کم (برخی مصارف دارویی سنتی، اما غالباً علف هرز مضر محسوب میشود) |
| 20 | سیستم ریشه | ریزومهای قوی و گسترده، سطحی تا نیمهعمیق |
| 21 | مقاومت به سرما | بسیار زیاد (تا منفی ۲۵ درجه سانتیگراد) |
| 22 | مقاومت به گرما | زیاد |
| 23 | تحمل خشکی | کم (به رطوبت خاک وابسته است) |
| 24 | نیاز آبی | متوسط تا زیاد |
| 25 | نیاز نوری | آفتاب کامل تا نیمهسایه |
| 26 | نوع خاک | همه خاکها، ترجیحاً خاکهای عمیق، مرطوب و غنی از مواد آلی |
| 27 | زهکشی خاک | متوسط تا خوب (حتی تحمل آبایستادگی موقت را دارد) |
| 28 | تحمل شوری | کم تا متوسط |
| 29 | تحمل آلودگی هوا | متوسط |
| 30 | مقاومت به باد | زیاد |
| 31 | آفات و بیماریها | مقاومت بالا، گاهی شته یا کپک پودری |
| 32 | نیاز هرس | کم (هرس در پایان زمستان برای کنترل گسترش) |
| 33 | فاصله کاشت پیشنهادی | کاشت کنترلشده: ۱.۵ تا ۲ متر (به دلیل گسترش ریزومی) |
| 34 | کاربرد در طراحی | بسیار محدود. احیای زمینهای مرطوب و شیبدار، باغهای طبیعی بزرگ، کنترل فرسایش. |
| 35 | مناسب فضای شهری | خیر. به دلیل سمی بودن میوهها و رشد تهاجمی، برای فضاهای عمومی ایمن نیست. |
| 36 | نکات اجرایی | اخطار: تمام بخشهای گیاه، به ویژه میوههای نارس و دانهها، سمی هستند. نیاز به مدیریت شدید برای جلوگیری از گسترش بیرویه دارد. کشت آن باید با آگاهی کامل و دور از دسترس کودکان باشد. |
| 37 | اقلیم پیشنهادی در ایران | مناطق مرطوب و نیمهمرطوب: کرانههای دریای خزر، دامنههای شمالی البرز. مناطق کوهستانی معتدل: زاگرس میانی و شمالی. مناطق با آبوهوای خنک و رطوبت کافی. در مناطق گرم و خشک مرکزی و جنوبی فقط با آبیاری سنگین و سایهجزئی امکان رشد دارد. |
