پنج انگشت
نگین آبی تابستان
درختچه پنج انگشت Vitex agnus-castus، درختچهای معجزهآسا از مناطق مدیترانه است که در اوج گرمای تابستان، زمانی که بسیاری از گیاهان از گلدهی بازمیمانند، با خوشههای بلند و خوشرنگ گلهای آبی-بنفش خود، باغ را زنده و شاداب نگه میدارد. گلهای معطر آن که شبیه شمعهای رنگین هستند، زنبورها، پروانهها و مرغان مگسخوار را از دور و نزدیک به سوی خود میکشند و زندگی را به باغ بازمیگردانند. برگهای پنجهای خاکستری-سبز و معطر آن نیز در تمام فصل، بافت و رنگی جذاب به گیاه میبخشند.
راهحلی ایدهآل برای باغهای کمآب ایران
برای بسیاری از مناطق ایران که با تابستانهای گرم و خشک و محدودیت آبی روبرو هستند، پنج انگشت گاوی میتواند یک انتخاب استثنایی باشد. این گیاه نه تنها به خشکی مقاوم است، بلکه در این شرایط گلدهی بهتری نیز دارد. نیاز به مراقبت کمی داشته و در خاکهای فقیر نیز رشد میکند. کاشت آن در باغهای صخرهای، حاشیه پیادهروها یا به عنوان تکدرختچه در گلدانهای بزرگ، میتواند رنگ و حیاتی پایدار به فضای سبز ببخشد. با هرس سالانه در اواخر زمستان، میتوان آن را به شکلی متراکم و پرگل نگه داشت و از نمایش تابستانه آن لذت برد.
| ردیف | مشخصه | توضیحات |
|---|---|---|
| 1 | نام علمی | Vitex agnus-castus L. |
| 2 | نام رایج | پنج انگشت گاوی، فلفل بری، درخت پاکدامنی، Chaste Tree، Monk’s Pepper |
| 3 | خانواده | Lamiaceae (نعناعیان) |
| 4 | خاستگاه | حوزه مدیترانه، غرب آسیا |
| 5 | فرم رشد | درختچه بزرگ یا درخت کوچک چندساله با عادت رشد گسترده و چندشاخه. اغلب به صورت بوتهای متراکم دیده میشود. |
| 6 | ارتفاع نهایی | ۳–۶ متر (معمولاً ۴ متر) |
| 7 | گستردگی تاج | ۳–۵ متر |
| 8 | سرعت رشد | سریع |
| 9 | نوع برگ | برگ مرکب پنجهای (گاهی ۷ برگچه)، برگچههای نیزهای، خاکستری-سبز، معطر هنگام له شدن (بوی فلفلی). |
| 10 | ریزش برگ | نیمهخزان تا خزانپذیر (در زمستانهای سرد) |
| 11 | رنگ پاییزی | زرد کمرنگ (زیبایی اصلی در گلهاست) |
| 12 | گلدهی | تابستان طولانی (تیر تا شهریور)، زمانی که بسیاری از درختان گلدهی را تمام کردهاند. |
| 13 | رنگ گل | آبی-بنفش، یاسی، صورتی یا سفید، در خوشههای بلند و نوکتیز (سنبله) به طول ۱۵-۲۵ سانتیمتر. |
| 14 | نیاز نوری | آفتاب کامل مطلق |
| 15 | نیاز آبی | کم. پس از استقرار، مقاومت بسیار خوبی به خشکی دارد. آبیاری زیاد باعث کاهش گلدهی میشود. |
| 16 | مقاومت سرمایی | متوسط. تا -۱۰ درجه سانتیگراد را تحمل میکند. در سرمای شدیدتر ممکن است سرشاخهها از بین بروند اما از ریشه مجدداً سبز میشود. |
| 17 | مقاومت گرمایی | عالی (تا ۴۵ درجه سانتیگراد) |
| 18 | نوع خاک | خاکهای سبک، شنی، با زهکشی عالی. تحمل خاکهای فقیر، سنگلاخی و کمی شور را دارد. خاکهای سنگین و مرطوب را تحمل نمیکند. |
| 19 | pH خاک | ۶٫۰–۸٫۵ (اسیدی ضعیف تا قلیایی) |
| 20 | مقاومت خشکی | بسیار عالی |
| 21 | تحمل شوری | خوب |
| 22 | مقاومت آلودگی هوا | خوب |
| 23 | آفات و بیماریها | بسیار کم. عملاً بدون آفت و بیماری جدی. گاهی شته یا سفیدک پودری در شرایط مرطوب. |
| 24 | طول عمر | طولانی (۵۰–۱۰۰ سال) |
| 25 | نیاز به هرس | مهم. هرس اواخر زمستان یا اوایل بهار برای تشویق رشد جدید و گلدهی انبوه. میتوان آن را هرس شدید کرد تا به شکل درختچه متراکمتر درآید. |
| 26 | کاربرد در طراحی | تکدرختچه گلدار تابستانه در باغهای کمآب (Xeriscape)، پرچین غیررسمی، کاشت در میادین و بلوارهای مناطق گرم، باغهای پروانه و زنبور. |
| 27 | فاصله کاشت | ۲–۳ متر |
| 28 | امکان کاشت گلدانی | بسیار مناسب. در گلدانهای بزرگ و عمیق به خوبی رشد و گلدهی میکند. |
| 29 | نیاز به مراقبت | بسیار کم (گونهای ایدهآل برای باغهای کممراقبت). |
| 30 | سازگاری اقلیمی ایران | مناطق گرم، نیمهخشک و ساحلی: هرمزگان، بوشهر، خوزستان، سیستان و بلوچستان، جنوب کرمان، یزد، اصفهان، شیراز، تهران (با زهکشی عالی). در مناطق مرطوب شمالی کمتر موفق است. |
| 31 | مقاومت باد | عالی |
| 32 | مقاومت سایه | ضعیف (در سایه رشد ضعیف و گل نمیدهد) |
| 33 | حساسیت به غرقابی | بسیار بالا (حساس مطلق به خاک غرقابی) |
| 34 | ویژگی خاص | ۱. گلدهی تابستانه طولانی: زمانی که بیشتر باغ در خواب است. ۲. جاذب قوی گردهافشانها: زنبورهای عسل، پروانهها و مرغ مگسخوار را به شدت جذب میکند. ۳. خواص دارویی: میوههای خشک آن در طب سنتی برای تنظیم هورمونهای زنانه استفاده میشود. ۴. برگهای معطر: بوی فلفلی دارد و گفته میشود دافع حشرات است. |
| 35 | بهترین زمان کاشت | بهار (پس از رفع خطر سرما). |
| 36 | نکته مهم طراحی | گل تابستان در بیابان. این درختچه ثابت میکند که زیبایی و شکوفایی در گرمترین و خشکترین شرایط نیز ممکن است. هرس سالانه باعث گلدهی انبوه روی شاخههای جدید میشود. |
| 37 | کاربرد اقلیمی پیشنهادی در ایران | باغهای ویلایی و کمپهای مناطق گرم و خشک، فضای سبز شهری در شهرهای کویری، حاشیه جادهها و بزرگراههای جنوبی، باغهای گیاهان دارویی و معطر. |
